LH ca trù toàn quốc 2005: Liên hoan hay báo cáo?

Liên hoan ca trù toàn quốc 2005 đã bước sang ngày thứ hai tại Hà Tĩnh (26, 27/3). 9 CLB đã biểu diễn tranh tài với phần bắt buộc là 5 khổ dạo đầu bài Hồng Hồng Tuyết Tuyết

Chúng tôi đã có buổi trò chuyện với một trong những người đồng quan điểm đó: Ths. Nguyễn Xuân Diện (Viện Nghiên cứu Hán Nôm), người đã từng công bố một số công trình nghiên cứu khá nghiêm túc về ca trù. Ông Nguyễn Xuân Diện nhận xét:

Ông Nguyễn Xuân Diện

Liên hoan (LH) này chỉ có tính chất động viên giới trẻ, nặng về phong trào thôi. Còn rất nhiều cụ già lão luyện về ca trù đã mai danh ẩn tích, với vốn liếng đang mai một đi ở các làng quê thì không được chú ý tới.

Vì sao tôi nói vậy? Trong năm 2002, với sự tài trợ của quỹ Ford, Cục NTBD tổ chức một lớp dạy ca trù kéo dài hai tháng, tập hợp được khoảng 70 học viên và truyền dạy được ba bài hát là Hồng Hồng Tuyết Tuyết, Xẩm cô đầu (Xẩm huê tình) và Hát ru. Trong số đó, hai bài Xẩm huê tình và Hát ru không phải là những làn điệu đặc trưng của ca trù.

Gọi là LH nhưng thực chất đây là cuộc thi mà 3 bài hát quy định bắt buộc đối với các diễn viên thì chính là ba bài đã được học tại lớp học năm 2002. BTC không có bản thông báo về thể lệ thi đến rộng rãi các câu lạc bộ, giáo phường... trên cả nước, mà chỉ tập trung vào những CLB có các học viên từng học lớp ca trù năm 2002. Do đó có thể nói bản chất LH này là để báo cáo kết quả của lớp học ca trù được tổ chức trong 2 tháng hồi cuối năm 2002, cũng do quỹ Ford tài trợ.

Thể lệ thi yêu cầu bài bắt buộc các diễn viên phải trình bày là Hồng Hồng Tuyết Tuyết; bài tự chọn thì khuyến khích bài Hát ru. Như vậy, LH không có một tí giá trị gì hết đối với những người trông đợi, yêu thích ca trù và những người chủ tâm tìm đến LH để thưởng thức hay tìm hiểu nghiên cứu ca trù, vì người ta đến nghe suốt mấy ngày mà chỉ thấy quanh quẩn mấy bài hát đó, không có gì mới cũng không có gì lạ cả, không thấy được cái hay, cái độc đáo, thú vị của các giáo phường.

Là người đã dự thính lớp học này hầu như tất cả các buổi, ông nhận xét ra sao về chất lượng giảng dạy cũng như kết quả thu được?

Đối với tất cả những người hiểu biết về ca trù thì việc dạy và học thứ nghệ thuật này trong vòng hai tháng như thế là chuyện không thể thực hiện được. Không thể dạy ca trù trong vòng hai tháng, cũng không thể dạy cái gì na ná ca trù trong vòng 2 tháng. Mà khi dạy người ta cũng không có phương pháp mới gì, vẫn chỉ là bắt tay chỉ ngón theo kiểu các cụ ngày xưa.

Hiện nay ở nước ta, người đúc kết được ca trù thành bài bản mà có thể dùng để truyền dạy được cho học trò theo phương pháp sư phạm thực sự (và đã thể nghiệm thành công rồi, đã dạy cho một nhóm 3-4 người từ 4-5 năm nay rồi, vẫn đang duy trì) đó là bà Kim Đức. Nhưng NSUT Kim Đức đã không nhận lời đến dạy cho lớp học này. Bà Nguyễn Thị Trúc là một đào nương lão luyện, còn giữ được tiếng hát và tiếng phách chuẩn mực nhưng bà không có phương pháp tốt để truyền dạy.

Hai đào nương còn trẻ là chị Bạch Vân và chị Thuý Hoà có đến giảng về cách hát và gõ phách. Nhưng thực sự, đối với người trong nghề thì các chị vẫn chỉ đang trong quá trình bước đầu học tập. Người dạy đàn là anh Nguyễn Văn Khuê. Cụ Nguyễn Văn Mùi là người dạy về trống là tốt. Tuy vậy cũng mới chỉ dừng lại ở việc dạy tiếng trống ngắt câu điểm chữ cho câu thơ chứ chưa dạy cho người ta cách dùng trống để thưởng những câu hay, chữ hay, tiếng phách hay, tiếng đàn hay theo lề lối thưởng ngoạn phẩm bình độc đáo của lối chơi nghệ thuật ca trù. Có lẽ cũng là bởi chưa ai cho các học viên biết thế nào là tiếng phách hay, là một tiếng luyến láy hay …

Một điều nữa là trong suốt các bài giảng của các nhà chuyên môn thì thấy đã bỏ qua một điều rất quan trọng không dạy, đó là khái niệm ca trù, thế nào là cái hay, cái đẹp cái độc đáo của ca trù, cần bồi dưỡng gìn giữ nó như thế nào. Cũng không có bài nào giảng về vị trí của ca trù trong văn hóa Việt Nam, về các không gian tồn tại của ca trù như hội hè đình đám, các ca quán ở thành thị, vv... tức là không dạy cái văn hoá ca trù, mà ca trù tồn tại ở VN một cách lâu bền như thế và thịnh vượng đến thế, nhất là trong 50 năm đầu của thế kỷ 20 là bởi cái không khí văn hoá của ca trù.

Lớp học cũng không dạy được cách nhả chữ, luyến chữ, ém hơi như thế nào, chính vì thế nên các học viên của lớp học này học được mấy bài thì không ai hát ra cái hồn vía của ca trù, không luyến láy nhả chữ theo lề lối của ca trù. Cũng chẳng thể trách cứ gì các em, vì thời gian eo hẹp, mà những nhà tổ chức thì cũng chỉ đặt ra mục tiêu như vậy.

Tôi thấy tiếc là có 3 chuyên đề rất hay, rất quan trọng thì cuối cùng giáo viên thỉnh giảng đã không tới được. Đó là 2 chuyên đề của Nhà thơ Ngô Linh Ngọc - một tay cầm chầu lão luyện và hết sức tinh tường: Lịch sử hình thành và phát triển của ca trù, Trống - Phách trong nghệ thuật ca trù. Ông mệt, nên không thể đến được. (Hôm nay, ông mất đã được tròn một năm). Một chuyên đề khác: Ca trù trong tổng thể ca nhạc cổ truyền Việt Nam, PGS.TS Nguyễn Thuỵ Loan cũng không đến giảng được vì bận.

Vậy việc bảo tồn ca trù, theo ông phải bắt đầu từ đâu và làm như thế nào?

Ông Nguyễn Xuân Diện: Những người nắm trọng trách bảo tồn ca trù hiện nay không mấy ai có hiểu biết sâu sắc về ca trù. Vì thế, khi phải tiến hành bảo tồn thì họ không biết phải làm như thế nào, bắt đầu từ đâu; điều này làm chúng tôi nhớ lại hồi đầu những năm 60 của thế kỷ trước người ta đã thành lập ra một Ban nghiên cứu Chèo gồm các nhà nghiên cứu chèo nổi tiếng, mà việc đầu tiên là mời tất cả các chiếng chèo cổ ở tứ chiếng Đông - Nam - Đoài - Bắc ghi chép các mảnh, miếng của từng chiếng lại, quay phim rồi ghi âm lại.

Nếu bảo tồn và quảng bá ca trù cứ làm theo cách như Cục NTBD đang làm thì tuy rằng có khuấy động được phong trào đấy, và cũng làm thu hút sự chú ý của nhiều người, làm cho người ta biết rằng ta có môn ca trù rất quý nay lại được chú ý bảo tồn, nhưng về cách làm thì rất dễ làm cho người ta hiểu một cách nông cạn, thậm chí sai lệch về ca trù và tất nhiên rồi sau người ta sẽ chán ca trù. Về lâu về dài không thể làm như thế, nhất là với ca trù. Đó là một lối chơi, một nghệ thuật.

• Doãn Diễm