Đào tạo trong ngành nghệ thuật và những “biến động” của cơ chế thị trường

“Cơn lốc” của nền kinh tế thị trường đã tạo nên những biến động trong toàn bộ đời sống xã hội. Là một bộ phận của xã hội, giáo dục đào tạo hiện đang đứng trước những bức xúc cần phải được “giải quyết”. Và… giáo dục đào tạo các ngành nghệ thuật không nằm ngoài tình trạng đó.

Đi tìm sự thích nghi lẫn hướng đi…

Văn hóa nghệ thuật chính là một sự khúc xạ của đời sống kinh tế xã hội, là một bộ phận nhạy cảm của xã hội… Những năm qua, nền kinh tế thị trường đã có tác động mạnh mẽ, tạo nên những phân hóa trong đời sống xã hội, đời sống văn hóa nghệ thuật TP.HCM – “điểm nóng” của nền kinh tế thị trường cả nước, cũng chính là nơi đời sống văn hóa nghệ thuật đã thực sự có những biến động với: sự khởi sắc, sự thích nghi và cả những… biểu hiện tiêu cực. Quy luật giá trị, quan hệ cung – cầu và cạnh tranh là những quy luật luôn gắn liền với nền kinh tế thị trường, nhưng cũng chính chúng đã chi phối mạnh mẽ sự tồn tại của các loại hình nghệ thuật.

Tiểu phẩm "Nữ sinh" do các sinh viên Trường CĐ Sân khấu - Điện ảnh TP.HCM biểu diễn.

Đào tạo các ngành nghệ thuật trong quy luật cung – cầu, trong sự thích nghi, để tồn tại, để phát triển đang đặt ra một loạt vấn đề cần giải quyết. Tình trạng “vênh” giữa đào tạo và thị trường, giữa nội dung cách thức đào tạo và nhu cầu thị trường, giữa số lượng “đầu ra” và số lượng “đầu vào”. Sự thưa vắng khán giả, nhất là khán giả của loại hình sân khấu dân tộc, sự bất ổn bấp bênh ngay cả với sự tồn tại tưởng chừng ổn định của nhà hát kịch vốn được xem là “có khách”, v.v… Chính vì thế, đi tìm sự thích nghi giữa quy trình đào tạo với đời sống kinh tế xã hội, nhằm tìm ra những giải pháp thiết thực; tìm một hướng đi đúng cho vấn đề đào tạo ngành sân khấu và điện ảnh trong cơ chế thị trường – là một vấn đề cấp bách, cần làm ngay với các trường, các cơ sở đào tạo nghệ thuật.

… và “lối tư duy nhanh nhạy” của một ngôi trường

Nhà hát Thế Giới Trẻ Trường Cao đẳng Sân khấu - Điện ảnh TP.HCM.

Là cơ sở lớn thứ hai trong cả nước về đào tạo ngành sân khấu và điện ảnh, Trường Cao đẳng Sân khấu – Điện ảnh TP.HCM được hình thành từ trường Nghệ thuật Sân khấu II (tiền thân là Trường Kịch nghệ Sài Gòn) và Trường Điện ảnh Việt Nam, từ lúc thành lập cho đến nay, luôn có một đội ngũ các thầy cô được đào tạo bài bản với các nghệ sĩ tâm huyết với nghề giảng dạy như: thầy Ba Du, Tám Danh, Bích Lâm, cô Ca Lê Hồng, cô Tường Chân, thầy Trần Minh Ngọc, Nguyễn Văn Phúc, thầy Hà Quang Văn, Trịnh Xuân Chính, v.v…

Trải qua 20 năm đào tạo, trường đã có những thành tựu không nhỏ: 8 lớp đạo diễn hệ đại học, 23 khóa diễn viên cải lương (nòng cốt cho các đoàn cải lương tỉnh và một số đoàn tại thành phố), các khóa nhạc dân tộc, 2 khóa thiết kế mỹ thuật, 2 khóa lý luận phê bình, v.v… Đời sống sân khấu và điện ảnh TP.HCM cũng như toàn phía Nam đất nước nói chung, có được sắc vóc hôm nay là có công đóng góp rất lớn của chính ngôi trường đào tạo nghệ thuật này. Những nghệ sĩ tên tuổi được đào tạo từ đây, những giải thưởng của các vở diễn, các bộ phim, các diễn viên, các đạo diễn và quay phim hàng năm… chính là sự minh chứng cho một chương trình giảng dạy của Trường Cao đẳng Sân khấu – Điện ảnh TP.HCM.

Nhà giáo Ưu tú Hà Quang Văn - Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Sân khấu - Điện ảnh TP.HCM.

Song, cũng chính “cơn lốc” của nền kinh tế thị trường hôm nay đã tác động không nhỏ đến sự tồn tại của chính nhà trường. Quy trình đào tạo vốn được coi là chính quy, là bài bản, giờ đây bị đặt trước những thách thức sống còn. Nếu cứ giữ cái lối tư duy cũ, nếu cứ an phận với những chỉ tiêu tuyển sinh do Bộ đưa xuống, “ngủ yên” với nhịp đưa thường lệ, mà không quan tâm, không trăn trở với những vấn đề xã hội và những bất cập phát sinh trong quy trình đào tạo… thì đó là sự “an bài” bình yên, song lại là con đường dẫn đến “tự sát” nhanh nhất.

Sự “vênh” giữa “đầu vào” và “đầu ra” trong đào tạo là “vấn đề nổi cộm” trong tất cả các ngành hiện nay. Thiếu gì và thừa gì? Đó là một câu hỏi cần giải quyết…

Trong lĩnh vực nghệ thuật biểu diễn, người diễn viên được đào tạo bài bản, khi ra trường lại rơi vào tình trạng… không sàn diễn – đây là một mặt của vấn đề. Mặt khác, kiến thức thu nhận trên giảng đường và thực tiễn sàn diễn ngoài đời còn là một khoảng cách – một “khoảng cách” gập ghềnh, khó vượt, bởi sự chi phối của nhu cầu thị trường cũng như của thị hiếu khán giả - nhất là khi họ đang được coi là “thượng đế”, và bởi bản lĩnh nghề nghiệp của người diễn viên chưa vững vàng. Hiện tượng “chạy show” không kiểm soát nổi của sinh viên cũng đã đặt nhà trường vào tình thế… bị động. “Chạy show” của sinh viên không chỉ còn là nhu cầu cuộc sống, mà có cả nhu cầu nghề nghiệp. “Chạy show” sẽ phát huy được mặt tích cực, nếu sinh viên được rèn luyện ở những sàn diễn tốt; song ở những chỗ diễn chỉ vì mục đích kiếm tiền, chạy theo thị hiếu tầm thường, thì những kiến thức đã học trong trường chắc chắn sẽ bị… “triệt tiêu”.

Phái đoàn cao cấp Quỹ Ford dự khai mạc chương trình "Sân khấu học đường" tại trường Cao đẳng Sân khấu - Điện ảnh TP.

Nhu cầu xã hội – kinh tế - nghề nghiệp hiện tại đã đặt nhà trường trước áp lực không nhỏ. Đổi mới tư duy trong nhận thức, trong phương pháp và nội dung giảng dạy của cả quy trình đào tạo giờ đây có ý nghĩa quyết định với sự tồn tại của nhà trường. Đào tạo nghề cho sinh viên đang là mục tiêu quan trọng trong giáo dục đại học nói chung. Riêng với sinh viên thuộc lĩnh vực sân khấu và điện ảnh, đó là nghề dàn dựng, nghề diễn, nghề thiết kế, trang trí sân khấu, nghề quay phim, v.v…

Chủ trương ra mắt “Sân khấu học đường” cũng như hình thành CLB sân khấu “Điểm hẹn tài năng” chính là những giải pháp cần thiết và đúng lúc của Trường Cao đẳng Sân khấu – Điện ảnh TP.HCM. Hai thao tác, thực tế là chỉ để giải quyết một vấn đề, nhằm một mục đích: tạo hiệu quả thiết thực cho quy trình đào tạo. “Sân khấu học đường” (hay còn gọi “Sân khấu giáo dục") là một chủ trương đã từng được thực hiện ở một số nước phát triển, nhằm đưa sân khấu vào chương trình giáo dục phổ thông và bậc đại học. “Sân khấu học đường” giúp cho giới trẻ có thêm những hiểu biết về sân khấu, đặc biệt là loại hình sân khấu nghệ thuật truyền thống của dân tộc, góp phần hình thành một lớp khán giả sân khấu trí thức. Còn CLB sân khấu “Điểm hẹn tài năng” thì lại là một sàn diễn thật sự để các diễn viên, các đạo diễn, các nhạc công đem những kiến thức đã học để “hành” vào một sân khấu cụ thể (hiện tại, “Điểm hẹn tài năng” đã có được một sự khởi đầu tốt đẹp và nhiều hứa hẹn với chương trình kịch mục đa dạng như: “Nơi ấy đường chân trời” (ĐD: Chánh Trực), “Dạ khúc buồn” (ĐD: Thùy Dung), “Chuyện cổ tích” (ĐD: Huy Phong), “Chuyện tình yêu” (ĐD: Viết Cửu), “Cuộc đời tôi” (ĐD: Yến Chi), “Những tâm hồn lạc bước” (ĐD: Tiết Cương), v.v… đều là những vở diễn tạo nên những dư luận, đánh giá tốt về học thuật và ý tưởng lẫn sự tìm tòi).

Sinh viên Trường CĐ Sân khấu - Điện ảnh TP.HCM giao lưu với Trường ĐH Dân lập Hồng Bàng.

Lớp đạo diễn khóa II (giáo viên chủ nhiệm: Trần Minh Ngọc) với những đạo diễn trẻ đã có dịp thử thách mình trên sàn diễn. Đó là những Chánh Trực, Sĩ Anh, Thùy Dung, Huy Phong, v.v… đã thể hiện được phẩm chất, khả năng của những đạo diễn được đào tạo bài bản. Những “hoa trái đầu mùa”, những vở diễn tốt nghiệp đã thể hiện sự trẻ trung, sự tìm tòi, sự táo bạo của “cái thuở ban đầu”, song vẫn đầy đặn và chững chạc. Bên cạnh đó, những diễn viên của các khóa cũng có dịp để thử nghiệm, thi thố tài năng bằng các vai diễn của mình. Rất nhiều gương mặt triển vọng đã được phát hiện từ sân khấu “Điểm hẹn tài năng” này như: Đại Nghĩa, Phương Nam, Đức Thịnh, Quốc Khánh, Lê Tứ, Thy Trang, Hồng Thắm, v.v… và v.v… Những trích đoạn cổ điển, những vở diễn thể nghiệm cũng đã được đưa vào chương trình một cách sống động và linh hoạt. Nơi đây quả thực là một sân chơi vừa mang tính ngẫu hứng, vừa đầy chất nghiêm túc và chính quy của các đạo diễn, các diễn viên trẻ… Đây cũng là một cách “học đi đôi với hành”, song, quan trọng hơn cả, đó là một cách “hành” để nhằm hòa nhịp, bắt kịp cuộc sống và nhu cầu thời đại.

Dẫu sao thì “Sân khấu học đường” và “Điểm hẹn tài năng” cũng đã thể hiện được lối tư duy nhanh nhạy trong việc hướng tới một mục đích duy nhất là đào tạo có hiệu quả của Trường Cao đẳng Sân khấu - Điện ảnh TP.HCM.

• Trần Nguyễn