Ai cho phép rút gọn thơ Nguyễn Bính?

Thơ Nguyễn Bính hiện nay có khá nhiều dị bản. Đó là tình trạng không mấy thuận lợi cho độc giả khi thưởng thức cũng như cho các nhà sưu tầm nghiên cứu. Việc khôi phục nguyên gốc là một điều hết sức vất vả, có những khi không làm được. Chúng tôi được biết hiện nay chị Nguyễn Bính Hồng Cầu, con gái của nhà thơ, công tác ở Nhà xuất bản Văn Nghệ đang cố gắng làm công việc này. Đó là một việc cần thiết.

Việc xuất hiện dị bản đối với thơ Nguyễn Bính là khó tránh khỏi, vì thơ ông mang tính dân gian quá lớn. Có nhiều tác phẩm chưa được in thành tập lần nào mà chỉ truyền miệng nhau trong dân gian nên phát sinh dị bản. Điều này thật đáng tiếc nhưng chúng ta phải chấp nhận, không có cách gì khắc phục nổi.

Tuy vậy, chúng tôi vô cùng kinh ngạc khi gặp trường hợp có nhà sưu tầm chủ động tạo ra dị bản bằng cách tự mình rút gọn thơ Nguyễn Bính. Điều này trước hết ảnh hưởng đến việc thưởng thức thơ của độc giả, sau nữa là vi phạm quyền tác giả nghiêm trọng (Điều 751, 752 Bộ luật Dân sự năm 1996, Điều 17 Chương III Nghị định số 76/CP của Chính phủ, Điều 1 Chương IV Thông tư số 27/2001/TT - BVHTT của Bộ Văn hóa - Thông tin quy định người sử dụng tác phẩm không được xâm phạm tính toàn vẹn của tác phẩm nếu không có sự đồng ý bằng văn bản của tác giả).

Trong cuốn sách Nguyễn Bính - tác phẩm & dư luận do Nhà xuất bản Văn Học in năm 2002 đã xảy ra tình trạng này. Đây là một cuốn trong hàng loạt cuốn sách cùng loại Tác phẩm & dư luận như: Hàn Mặc Tử - tác phẩm & dư luận, Truyện ngắn Thạch Lam - tác phẩm & dư luận... do nhiều người tuyển chọn, riêng cuốn của Nguyễn Bính thì do tiến sĩ Tôn Thảo Miên tuyển chọn. Việc xâm phạm quyền tác giả trong tập sách này thể hiện ở những điểm như đặt thêm đầu đề chẳng hạn, nhưng nghiêm trọng nhất là việc tự mình rút gọn thơ và điều kỳ lạ là người biên soạn ghi chú thẳng bên dưới là có rút gọn một số câu trong bài (!).

Đó là trường hợp của bài thơ nổi tiếng Xuân tha hương. Trong nhiều tuyển tập hiện nay bài thơ này có tất cả 98 câu, còn trong tuyển tập nói trên, bài thơ này chỉ có 38 câu. Như vậy là chênh lệch nhau đến 60 câu, một sự chênh lệch không thể không quan tâm. Phần chú thích của tác giả Tôn Thảo Miên giải thích nguyên văn chỗ này như sau: "Bài này lần đầu in dài một trăm câu. Đây là bản tác giả đã rút lại để in ở tập Nước giếng thơi. Chúng tôi có rút thêm tám câu nữa (NBS)".

Thật đáng kinh ngạc! Tạm bỏ qua chuyện tập thơ Nước giếng thơi, xin được phép hỏi: tác giả Tôn Thảo Miên lấy quyền gì để rút bớt 8 câu thơ nữa của Nguyễn Bính vào thời điểm năm 2002?

Đến đây, xin trở lại tập Nước giếng thơi. Chúng tôi chưa tận mắt nhìn thấy tập thơ này nhưng có biết một số vấn đề liên quan về nó. Theo tài liệu của nhà văn Tô Hoài thì vào quãng năm 1956, Tô Hoài công tác cùng với Nguyễn Bính tại Nhà xuất bản Hội nhà văn (Nguyễn Bính trước đó tập kết từ miền Nam ra). Khi ấy, Nguyễn Bính được giao tuyển chọn thơ để làm một tuyển tập có tên gọi là Nước giếng thơi. Tuy nhiên, Nguyễn Bính lần lữa mãi mà không làm, về sau bỏ nhà xuất bản ra mở Báo Trăm Hoa. Chúng tôi không rõ tập Nước giếng thơi về sau ai tuyển chọn vì Tô Hoài không nói rõ. Nếu thực sự trong tập thơ này Nguyễn Bính có tự mình cắt xén đi mấy chục câu của bài Xuân tha hương hay là ai cắt thì cũng cần xem lại thật kỹ. Tuy vậy, cần lưu ý là hiện nay rất nhiều tuyển tập đã in lại bài thơ với độ dài 98 câu rồi. Như vậy nên chăng cần phải in cho đầy đủ bài Xuân tha hương? Tác giả Tôn Thảo Miên cho biết trong bản in đầu tiên bài thơ này có đến 100 câu. Vậy thì với tư cách là một nhà sưu tầm nghiên cứu, có trong tay bản in đầu tiên ấy, lẽ ra Tôn Thảo Miên cần đưa thêm 2 câu đó vào cho độc giả tham khảo, thì ở đây lại đưa ra bản in bị cắt quá nhiều câu, lại tự mình nổi hứng cắt thêm 8 câu nữa. Như vậy còn gì cho độc giả đọc?

Nhân đây xin nói về bộ sách Dư luận & tác phẩm trước đây bán rất nhiều và hiện còn một ít trên thị trường. Mục tiêu làm bộ sách này thật đáng quý, vì bộ sách cung cấp rất nhiều tư liệu cho người đọc. Đây là bộ sách chủ yếu phục vụ cho công tác nghiên cứu văn học, tuy nhiên tính chính quy của nó không cao. Một số cuốn của tiến sĩ Tôn Thảo Miên (và vài người khác nữa) không bao giờ có phần mở đầu và phần tài liệu tham khảo là hai phần không thể thiếu đối với loại sách này. Như vậy, bộ sách này có nhiều điều cần xem xét lại khi tái bản. Nhà xuất bản Văn Học cần hết sức lưu tâm đến vấn đề này. Riêng vấn đề rút gọn thơ ở trên, xin nhường lời cho tiến sĩ Tôn Thảo Miên.

Trần Đình Thu