Thí sinh có thể bị mất 5 điểm?

Khi thảo luận để chuẩn bị cho việc chấm thi, tổ chấm thi môn Văn khối C, D của trường ĐH Khoa học xã hội và Nhân văn (thuộc ĐHQG Hà Nội) đã góp ý và được tổ trưởng tổ chấm thi - người có tham gia ban làm đề thi - ghi nhận sẽ có đề xuất với Ban chỉ đạo tuyển sinh chỉnh sửa đáp án thi ĐH vừa qua. Đây là một câu trong đề thi Văn khối D, với điểm số là 5.

Có mấy "bức tranh"?

Ông Nguyễn Hùng Vỹ, giảng viên khoa Văn trường ĐH Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQG Hà Nội cho rằng: sự chưa chính xác của đáp án môn Văn khối D rơi vào câu số 2, câu hỏi có điểm số cao nhất của đề: 5 điểm.

Câu hỏi yêu cầu phân tích "những bức tranh mùa thu trong đoạn thơ sau để làm rõ sự biến đổi tâm trạng của nhà thơ". Đáp án đưa ra "hai bức tranh": Thứ nhất: Bức tranh mùa thu Hà Nội những năm trước cách mạng được thể hiện ở khổ thơ đầu; thứ hai, bức tranh mùa thu ở chiến khu Việt Bắc trong những năm kháng chiến chống thực dân Pháp được thể hiện ở hai khổ thơ sau (in trong đề thi).

Ông Nguyễn Hùng Vỹ lập luận: gọi "hai bức tranh" trong đoạn trích đó là không chính xác. Một học sinh có sự cảm nhận tinh tế có thể chỉ ra rằng, trong đoạn trích này có rất nhiều bức tranh. "Tôi có thể chỉ ra 3 bức tranh với những lập luận hợp lý: khổ thơ 1 là một bức tranh, khổ 2 là một bức tranh với những nét vẽ cận cảnh và khổ 3 là một bức tranh khác mà không gian đã được mở rộng ra."

Như vậy, bài viết của học sinh sẽ chấm sao đây khi không viết là "hai" bức tranh?

Trong sách giáo khoa Văn học lớp 12 do Nhà xuất bản Giáo dục ấn hành năm 2003, ở bài học "Đất nước" do GS Hoàng Như Mai biên soạn, phần "hướng dẫn học bài" chỉ nêu câu hỏi: "so sánh hình ảnh mùa thu Hà Nội khi tác giả lên đường đi chiến đấu (khổ 1 và 2 trong đề) với hình ảnh mùa thu trong kháng chiến chống Pháp (2 khổ còn lại của đoạn trích). Như vậy khái niệm bức tranh không thể đồng nhất với khái niệm hình ảnh.

Ngoài ra, trong đáp án, phần 3.2 có ý: "cái tôi trữ tình cũng chuyển thành cái ta". Sự chưa chính xác của đáp án thể hiện ở chỗ: "cái tôi trữ tình" là một khái niệm nghệ thuật, còn cái "ta" là từ vựng. Không thể chuyển từ một khái niệm nghệ thuật sang một thể loại từ vựng được.

Một đáp án chính xác và hoàn thiện phải chi tiết hơn, có những gợi mở: Chẳng hạn, ở câu thơ đọc theo nhiều kiểu ngắt nhịp "Sau lưng thềm nắng lá rơi đầy", có thể ngắt theo nhịp "3/2/2", "3/1/1/2" hay "2/2/3" lẽ ra có thể có hướng dẫn định hướng... Trong phần đáp án có yêu cầu "phân tích những chi tiết, hình ảnh, nhịp điệu... tạo nên bức tranh mùa thu Hà Nội và qua đó làm rõ tâm trạng nhà thơ như đã nêu" tưởng cụ thể mà vẫn khó định hướng.

Trước buổi chấm thi, ý kiến của giáo viên Nguyễn Hùng Vỹ đưa ra và đã được nhiều giảng viên trong khoa ủng hộ. Tổ đã nhất trí gửi bản kiến nghị tới Ban chấm thi. Ông Nguyễn Hùng Vỹ cho hay, ông cũng biết việc báo cáo này nhưng thời gian bắt đầu chấm thi quá gấp, trong tuần này các trường đã bắt đầu chấm thi. Nếu không có sự điều chỉnh cần thiết thì những bài thi không chấm theo đáp án sẽ được chỉnh sửa ra sao.

Vẫn biết chuyện tranh luận về một lĩnh vực khó định hình bằng những công thức như văn chương thường khó đi đến thống nhất, nhưng theo thông tin chúng tôi nắm được, GS Hà Văn Đức cho hay đã gửi bản chỉnh sửa này tới Ban chỉ đạo tuyển sinh. Nhưng đề nghị chỉnh sửa như thế nào thì chưa thể nói được.

• Hạ Anh

Đề thi ĐH môn Văn - khối D

Câu 2 (5 điểm): Phân tích những bức tranh mùa thu trong đoạn thơ sau để làm rõ sự biến đổi tâm trạng của nhà thơ:

Sáng chớm lạnh trong lòng Hà Nội
Những phố dài xao xác hơi may
Người ra đi đầu không ngoảnh lại
Sau lưng thềm nắng lá rơi đầy.

Mùa thu nay khác rồi
Tôi đứng vui nghe giữa núi đồi
Gió thổi rừng tre phấp phới
Trời thu thay áo mới
Trong biếc nói cười thiết tha.

Trời xanh đây là của chúng ta
Núi rừng đây là của chúng ta
Những cánh đồng thơm mát
Những ngả đường bát ngát
Những dòng sông đỏ nặng phù sa

(Trích bài thơ Đất nước của Nguyễn Đình Thi, Văn học 12, Tập 1, NXB Giáo dục, 2003, tr.86)

Đáp án - thang điểm môn thi Văn khối D

Những ý chính cần có:

1. Giới thiệu khái quát về Nguyễn Đình Thi, bài thơ "Đất nước" và đoạn thơ cần phân tích.

Nguyễn Đình Thi là một nghệ sĩ đa tài. Đất nước là bài thơ tiêu biểu nhất cho sự nghiệp thơ ca của ông. Đoạn thơ cần phân tích nằm sau ba câu mở đầu của bài thơ. (0,5 điểm)

2. Phân tích bức tranh mùa thu thứ nhất: (1,5 điểm)

Bức tranh mùa thu thứ nhất là bức tranh mùa thu Hà Nội những năm trước Cách mạng được thể hiện ở khổ thơ đầu (in trong đề thi).

+ Trong niềm hoài niệm của nhà thơ, mùa thu Hà Nội năm xưa với những cảnh vật thiên nhiên và con người hiện ra thật cụ thể, sinh động và gợi cảm. Nhà thơ đã ghi lại hình ảnh của những người Hà Nội phải rời thành phố rất đỗi thân yêu ra đi, dứt khoát nhưng cũng đầy lưu luyến.

+ Nguyễn Đình Thi đã gợi lên được cái thần thái, cái hồn của mùa thu Hà Nội năm xưa: đẹp một cách hiu hắt, vắng lặng, phảng phất buồn.

Tâm trạng của nhà thơ hiện lên qua bức tranh mùa thu này cũng phảng phất một nỗi buồn, nhớ khôn nguôi mùa thu Hà Nội.

* Phân tích những chi tiết, hình ảnh, nhịp điệu... tạo nên bức tranh mùa thu Hà Nội, và qua đó làm rõ tâm trạng của nhà thơ như đã nêu.

3. Phân tích bức tranh mùa thu thứ hai: (1,5 điểm)

3.1 Bức tranh mùa thu thứ hai là bức tranh mùa thu ở chiến khu Việt Bắc trong những năm kháng chiến chống thực dân Pháp được thể hiện ở hai khổ thơ sau (in trong đề thi).

Bức tranh mùa thu hiện ra với những chi tiết, hình ảnh bình dị, dân dã, khoẻ khoắn và tươi sáng.

Không gian rộng lớn, bao la, không còn vắng lặng, hiu hắt nữa mà rộn ràng, nhộn nhịp những hoạt động.

3.2 Tâm trạng nhà thơ cũng có sự biến đổi rất rõ. (1 điểm)

Từ tâm trạng phảng phất một nỗi buồn hiu hắt khi hoài niệm về mùa thu Hà Nội đã chuyển sang tâm trạng hào hứng, sôi nổi, tràn ngập niềm vui trước cảnh mùa thu ở chiến khu Việt Bắc.

Cái tôi trữ tình cũng chuyển thành cái ta. Nhà thơ không chỉ nhân danh cá nhân mà còn nhân danh cộng đồng, nói lên niềm tự hào chính đáng, ý thức làm chủ non sông, đất nước.

* Phân tích những hình ảnh, chi tiết, nhịp điệu, cách phối hợp những câu thơ dài ngắn khác nhau, cách gieo vần, âm hưởng, giọng điệu, các biên pháp tu từ, nhất là phép điệp từ (điệp từ, điệp ngữ, điệp cấu trúc câu...) để làm rõ bức tranh mùa thu ở chiến khu Việt Bắc và tâm trạng của nhà thơ như đã nói ở trên.

Khi phân tích, cần so sánh với bức tranh mùa thu Hà Nội trước Cách mạng để làm rõ nét mới của ngòi bút Nguyễn Đình Thi khi viết về mùa thu ở chiến khu Việt Bắc (bình dị, dân dã, tràn ngập niềm vui), đồng thời, so sánh để thấy rõ sự biến đổi tâm trạng của nhà thơ.

4. Tóm lại, cảnh thu được cảm nhận qua tâm trạng, cảm hứng về mùa thu gắn liền với cảm hứng về đất nước trong từng thời kỳ lịch sử, mùa thu gắn với đất trời của thời đại mới, gắn liền với mùa thu cách mạng. Vì vậy, qua những bức tranh về mùa thu, có thể thấy được sự biến đổi tâm trạng của nhà thơ. (0,5 điểm)

Lưu ý chung:

Thí sinh có thể không cần phân tích tách bạch giữa bức tranh mùa thu và tâm trạng nhà thơ mà có thể kết hợp, xen kẽ những nội dung đó trong quá trình phân tích.

Phần thang điểm trên đây ghi điểm tối đa cho mỗi ý. Nếu thí sinh chưa đáp ứng được những yêu cầu về kỹ năng làm bài thì không thể đạt số điểm này. Như vậy, bên cạnh yêu cầu về kiến thức còn có yêu cầu về kỹ năng làm bài, năng lực diễn đạt.