Kênh đào Panama và một thế kỷ biến động

Vị trí kênh đào Panama.
Vị trí kênh đào Panama.

Kênh đào Panama là con đường huyết mạch nối giữa Thái Bình Dương và Đại Tây Dương. Chính do vị trí chiến lược này mà nó có một lịch sử đầy thăng trầm trong suốt gần 100 năm qua.

Khi nhà thám hiểm Tây Ban Nha, Vasco Nuez de Balboa, đặt chân tới Panama năm 1513, ông chỉ nghĩ đến việc biến vùng đất mới này thành lãnh thổ của nước mình mà không biết rằng nó còn có ý nghĩa lớn hơn nhiều về mặt giao thông. Hai thập niên sau, vào năm 1534, Vua Charles I của Tây Ban Nha, trong một nỗ lực tìm kiếm con đường thông giữa Đại Tây Dương với Thái Bình Dương, đã ra lệnh cho thống đốc Panama khảo sát đoạn hẹp nhất của eo đất này để xây dựng kênh đào. Nhưng viên thống đốc báo cáo lại rằng ý tưởng này là không thể thực hiện được. Phải hơn 300 năm sau, việc đào một con kênh thông giữa hai biển mới được Pháp và Mỹ khởi động lại.

Thất bại của người Pháp

Hàng ngày có rất nhiều tàu thuyền qua kênh đào Panama.
Hàng ngày có rất nhiều tàu thuyền qua kênh đào Panama.

Pháp là nước tiên phong trong việc khảo sát xây dựng kênh đào Panama. Năm 1878, Hội Địa lý Paris đã ký một hiệp ước với Colombia (khi đó Panama là một tỉnh của Colombia) về việc đào một con kênh từ vịnh Limon bên bờ Đại Tây Dương tới thành phố Panama bên bờ Thái Bình Dương. Nhưng tiến trình xây dựng kênh đào của người Pháp phải đình lại vì không thống nhất được phương án kỹ thuật. Hơn nữa, những người xây dựng không có phương pháp nào để đối phó với nạn sốt rét rừng và bệnh sốt vàng da gây thương vong hành loạt cho công nhân.

Năm 1894, Lucien N.B. Wyse, người từng tham gia khảo sát kênh đào và thương thuyết với Colombia trước đây, lại một lần nữa bắt tay vào việc xây dựng kênh đào Panama. Lần này, công ty của ông thực hiện phương án xây hai hồ nước ở hai đầu kênh và 8 cửa cống kiểu âu thuyền ở giữa. Đây là cách tối ưu mà về sau người Mỹ vẫn sử dụng, nhưng do tình hình tài chính eo hẹp nên cuối cùng công ty Wyse cũng phải bỏ dở công việc.

Mỹ vào cuộc

Kenh dao Panama va mot the ky bien dong
Tổng thống Mỹ Theodore Roosevelt.

Tổng thống Mỹ Ulysses S. Grant quan tâm đến việc đào một con kênh ở Panama từ năm 1852, khi ông qua eo đất này thời còn là một đại úy quân đội Mỹ. Năm 1869, Grant đã cho khảo sát để tìm một khu vực khả thi thực hiện ý định đó. Mặc dù cuộc khảo sát tập trung vào 3 khu vực, trong đó có Panama và Nicaragua, nhưng vẫn không thu thiết kế nào khả quan.

Đến thời tổng thống William Mckinley, ông quyết định tập trung khảo sát xây dựng một con kênh ở Nicaragua. Nhưng vị thổng thống này đã bị ám sát năm 1901 khi mọi việc còn dang dở. Người kế nhiệm ông là Theodore Roosevelt đã quay trở lại eo đất Panama, sau khi được thượng nghị sĩ đảng Cộng hòa đầy quyền lực của bang Ohio là Mark Hanna kiên trì thuyết phục.

Tuy nhiên, Colombia đã từ chối bán quyền xây dựng kênh đào ở Panama cho Mỹ. Trước sự việc đó, Washington hậu thuẫn cho cuộc nổi dậy của người Panama và giúp nước này tuyên bố độc lập vào năm 1903. Ngay sau đó, Roosevelt đã gây sức ép với chính quyền non trẻ để ký một hiệp ước, trong đó cho phép Mỹ đào kênh và thiết lập một vùng đất gọi là “khu vực kênh đào”, có chiều rộng 16 km bao quanh con kênh và coi đó là lãnh thổ của Mỹ. Đổi lại, Mỹ sẽ đảm bảo cho nền độc lập của Panama và trả cho Chính phủ Panama 10 triệu USD cùng với 250.000 USD mỗi năm; số tiền này sẽ tăng lên hằng năm.

Để tiến hành công việc, trước hết quân đội Mỹ cử đại tá William Gorgas, nguyên là bác sĩ phẫu thuật, đến Panama để xử lý căn bệnh sốt rét rừng và sốt vàng da. Đây là một bác sĩ có nhiều kinh nghiệm trong việc điều trị những căn bệnh vùng nhiệt đới. Sau một thời gian làm việc cùng với đồng nghiệp là thiếu tá Walter Reed, bác sĩ Gorgas đã thành công trong việc tiêu diệt bệnh sốt vàng da và giảm đáng kể tỷ lệ sốt rét ở Panama. Như vậy, hai chướng ngại cho cho việc xây dựng kênh đào đã được người Mỹ loại bỏ, chỉ còn khó khăn thứ 3 là địa hình.

Nhưng cuối cùng người Mỹ cũng đã thành công sau 10 năm ròng rã, với sự lao động cật lực của hơn 70.000 công nhân. 5.600 trong số đó đã thiệt mạng vì tai nạn lao động. Tổng chi phí cho toàn bộ công trình là 400 triệu USD theo thời giá lúc đó. Ngày 15/8/1914, kênh đào Panama chính thức được khai thông ngay khi Chiến tranh Thế giới I vừa bùng nổ.

Con kênh này có chiều dài gần 80 km, chạy từ thành phố Panama bên bờ Thái Bình Dương tới Colon bên bờ Đại Tây Dương. Sự ra đời của nó là một cuộc cách mạng trong giao thông đường biển của thế giới. Hải trình từ Thái Bình Dương sang Đại Tây Dương và ngược lại đã được rút ngắn xuống hàng chục nghìn km. Mỹ là nước có lưu lượng tàu thuyền đi qua kênh đào Panama nhiều nhất thế giới: Ước tính 12% số hàng hóa, đặc biệt là dầu mỏ, vận chuyển bằng đường biển của Mỹ đã đi qua đây.

Những biến động ở kênh đào Panama

Một góc kênh đào Panama.
Một góc kênh đào Panama.

Khi kênh đào Panama được khánh thành và những điều khoản trong hiệp ước ký với Mỹ năm 1903 có hiệu lực, thì nước cộng hòa Panama non trẻ bắt đầu gặp phải khó khăn: Ngày càng có nhiều người đấu tranh chống lại việc người Mỹ chia cắt nước họ qua con kênh. Việc Mỹ nhúng tay vào cuộc bầu cử ở Panama, cùng hàng loạt hành động can thiệp của Washington vào các cuộc nổ dậy ở đây giữa những năm 20 càng làm cho thái độ chống đối trên mạnh mẽ hơn. Do bị sức ép, nên từ cuối những năm 20 của thế kỷ XX, Mỹ thực hiện chính sách không can thiệp vào Panama. Chính vì vậy, khi nổ ra cuộc đảo chính đẫm máu ở Panama năm 1931, do Arnufo Arias Madrid cầm đầu, Mỹ đã đứng ngoài cuộc.

Mặc dù vậy, sự có mặt của Mỹ tại Panama vẫn vấp phải sự phản đối mạnh mẽ của quần chúng ở đây. Cuối năm 1941, tổng thống Panama Arnulfo Arias đã bị phái quân sự trong nước đảo chính, giữa lúc Mỹ đang đòi thiết lập các căn cứ quân sự bên trong lãnh thổ Panama để chuẩn bị cho Chiến tranh Thế giới II. Người kế nhiệm Arias - Ricardo de la Guardia - đã đáp ứng yêu cầu của Mỹ. Còn nhân dân Panama thì vẫn kiên quyết đấu tranh chống lại ý định mở rộng vùng đất chiếm đóng của Mỹ, yêu cầu cơ quan lập pháp nước này phủ quyết mọi hiệp ước liên quan.

Sau năm 1945, tư lệnh lực lượng Cảnh sát quốc gia - Jose Antonio Remon - giành chiến thắng trong cuộc bầu cử và trở thành tổng thống Panama. Ông Remon đã nỗ lực đàm phán với Mỹ để ký một hiệp ước mới, nhằm tăng lượng cổ phần của Panama trong số thuế thu được từ kênh đào Panama. Nhưng vị tổng thống này lại bị ám sát năm 1953, hai năm trước khi hiệp ước được thực hiện.

Việc quốc hữu hóa kênh đào Suez của Ai Cập năm 1956, cộng với tuyên bố của ngoại trưởng Mỹ John Foster Dulles cho rằng, vùng đất ở “khu vực kênh đào” thuộc chủ quyền lãnh thổ của Mỹ, càng làm cho quan hệ giữa Washington và Panama thêm căng thẳng. Giữa những năm 50, sinh viên Panama liên tiếp biểu tình, đòi Mỹ trả kênh đào. Khi những người nổi dậy đe dọa tiến hành một cuộc “xâm chiếm hòa bình” vùng đất “khu vực kênh đào”, Mỹ đã tăng cường binh lính tới đây để đối phó. Họ cũng cho xây dựng một hàng rào kiên cố dọc hai bờ của con kênh và bao quanh vùng đất được coi là “khu vực kênh đào” kể trên.

Sự căng thẳng lên đến tột cùng vào tháng 1/1964, khi học sinh Mỹ ở Trường trung học Balboa, trong khu vực kênh đào, không chịu treo cờ Panama cạnh cờ Mỹ. Nhiều người Panama rất phẫn nộ đã mang theo quốc kỳ, tràn vào khu vực này và gây náo loạn suốt 3 ngày liền. Kết quả là 23 người Panama và 4 lính thủy đánh bộ Mỹ thiệt mạng.

Sau sự kiện này, chính quyền Panama tuyên bố cắt đứt quan hệ ngoại giao với Nhà Trắng. Trước tình hình đó, tổng thống Mỹ Lyndon B. Johson phải xuống nước, đồng ý chuẩn bị cho việc ký kết một hiệp ước mới về kênh đào Panama và khu vực xung quanh. Nhưng cuộc đàm phán chưa bao giờ đi đến thống nhất. Năm 1968, Anulfo Arias tái đắc cử chức tổng thống Panama. Ngay sau khi cầm quyền, ông đã đòi Mỹ hoàn trả vô điều kiện vùng đất mà họ đang kiểm soát. Tuy nhiên, vị tân tổng thống lại bị giới quân sự hạ bệ chỉ sau đó có 11 ngày.

Hiệp ước mới về kênh đào Panama

Sau cuộc đảo chính, tướng Omar Torrijos Herrera thuộc quân đội Panama đã lên làm tổng thống. Năm 1971, vị tổng thống này đã khởi động lại các cuộc đàm phán với Mỹ. Tuy nhiên, vụ bê bối Watergate đã làm gián đoạn các nỗ lực giải quyết vấn đề kênh đào Panama.

Tổng thống Mỹ Jimmy Carter và người đồng nhiệm của Panama - Omar Torrijos Herrera bắt tay sau khi ký kết hiệp ước Panama năm 1977.
Tổng thống Mỹ Jimmy Carter (trái) và Tổng thống Panama Omar Torrijos Herrera bắt tay sau khi ký kết hiệp ước Panama năm 1977.

Ngày 7/9/1977, 9 tháng sau khi nhậm chức tổng thống Mỹ, Jimmy Carter đã cùng người đồng nhiệm Panama - Omar Torrijos - ký hai hiệp ước về kênh đào Panama. Hiệp ước thứ nhất bãi bỏ vùng đất gọi là “khu vực kênh đào”, bắt đầu từ ngày 1/10/1979, và chuyển quyền quản lý cho chính phủ nước sở tại, đồng thời chuyển giao con kênh cho Panama từ ngày 31/12/1999. Hiệp ước thứ hai cam kết duy trì sự trung lập của kênh đào Panama, ngay cả khi có chiến tranh nổ ra để đảm bảo lưu thông của ngành hàng hải quốc tế.

Nhưng giữa lúc mọi việc đang tiến triển tốt đẹp thì tổng thống Omar Torrijos lại thiệt mạng trong một vụ tai nạn máy bay năm 1981. Từ đó, Panama lại rơi vào một thời kỳ bất ổn mới. Đại tá Manuel Noriega, cựu tư lệnh lực lượng Cảnh sát mật và là một nhân vật chịu sự chi phối của Cục Tình báo Trung ương Mỹ (CIA), lên nắm quyền. Tiếp theo đó là hàng loạt các biến cố xảy ra ở Panama, trong đó có sự kiện năm 1989, khi quân đội Mỹ đổ bộ tấn công nước này, và vụ tổng thống đương nhiệm Noriega bị bắt về tội buôn lậu ma túy.

Hiện nay, tình hình ở Panama đã tạm lắng xuống với việc chuyển giao thành công chủ quyền kênh đào cho chính phủ sở tại, ngày 31/12/1999. Thời gian qua, dưới sự lãnh đạo của nữ Tổng thống Mireya Moscoso, nước Trung Mỹ này tỏ ra có năng lực trong việc quản lý con kênh có lưu lượng tàu thuyền dày đặc nhất thế giới này.

(Theo An Ninh Thế Giới)

Video nổi bật

Ấn Độ: Nổ súng trấn áp gian lận thi cử sau video sốc
00:00 / --:--

TIN Thế Giới NỔI BẬT

Lãnh đạo QT chia buồn về vụ MB Đức rơi ở Pháp

Ngày 24/3, Tổng thống Mỹ Barack Obama đã gửi lời chia buồn của nước Mỹ sau khi chiếc máy bay mang số hiệu 4U 9525 của Hãng hàng không Germanwings rơi trên dãy núi Alps, miền Nam nước Pháp, khiến 150 hành khách và thành viên phi hành đoàn tử nạn.

Nhận xét tin Kênh đào Panama và một thế kỷ biến động

Ý kiến bạn đọc

Viết phản hồi

Bạn có thể gửi nhận xét, góp ý hay liên hệ về bài viết Kênh đào Panama và một thế kỷ biến động bằng cách gửi thư điện tử tới Lien He Bao Viet Nam. Xin bao gồm tên bài viết Kenh dao Panama va mot the ky bien dong ở dạng tiếng Việt không dấu. Hoặc Kênh đào Panama và một thế kỷ biến động ở dạng có dấu. Bài viết trong chuyên đề Tìm Hiểu của chuyên mục Thế Giới.

Panama Canal a century and volatility
Atlantic, Pacific, Panama Canal, U.S. President, arteries, yellow fever, treaties, regional, building, land, fluctuations, survey year, the, Main

Panama Canal was the lifeline between the Pacific and Atlantic. The position of this strategy by which it has a history full of ups and downs for nearly 100 years ..

CÓ THỂ BẠN QUAN TÂM
Xem tiếp: Thế Giới


  • Thoi su 24h014 Chua phat hien MB roi gan Truong Sa
    Thời sự 24h(01/4): Chưa phát hiện MB rơi gần Trường Sa

     Phó Thủ tướng yêu cầu xử nghiêm vụ chặt cây xanh; Máy bay "siêu tải" của không quân Hoa Kỳ tại Đà Nẵng; Chưa phát hiện máy bay rơi gần Trường Sa; Phan Hiển vào viện chăm sóc cho Khánh Thi

  • Thoi su 24h313 Xe khach doi dau 5 nguoi chet
    Thời sự 24h(31/3): Xe khách đối đầu, 5 người chết

    Đề xuất bắt buộc ghi âm, ghi hình khi hỏi cung; Bờ kè 1.000 tỷ đổ sụp: Trảm hàng loạt nhà thầu, tư vấn; Sập giàn giáo: Cấm xuất cảnh 44 người Hàn Quốc; Hà Nội: Xe khách đối đầu kinh hoàng, 5 người chết; Khánh Thi nhập viện khẩn cấp; Cán bộ kho bạc Nhà nước đánh vợ tử vong...là những tin bài nổi bật trong ngày 30/3.

  • Thoi su tuan qua 13 nguoi chet trong vu sap gian giao
    Thời sự tuần qua: 13 người chết trong vụ sập giàn giáo

    Tạm ngừng thi công lấn sông Đồng Nai; Công an HN không can thiệp phát ngôn của ĐH Lâm nghiệp; Khánh Thi bức xúc về tin đồn "yêu người kém 12 tuổi"; Vụ ly hôn 1.500 lượng vàng của đại gia Miền Tây; Sập giàn giáo ở Formosa: Kết thúc cứu nạn, 13 người chết; Máy bay rơi và gãy đôi ở Bình Thuận...là những tin tức thời sự nổi bật tuần qua.

  • Thoi su trong ngay May bay roi o Binh Thuan
    Thời sự trong ngày: Máy bay rơi ở Bình Thuận

    Thứ trưởng Bộ Tài nguyên lên tiếng vụ Đồng Nai lấp sông; Sập giàn giáo ở Formosa: Kết thúc cứu nạn, 13 người chết; Máy bay rơi và gãy đôi ở Bình Thuận;Thực hư ca phẫu thuật toàn đỉa tại BV Bạch Mai; Thanh niên làm 'chuyện người lớn' với 2 nữ sinh lớp 8...là những thông tin thời sự nổi bật trong ngày 26/3.

  • Thoi su tuan qua Dinh chi can bo vu chat cay xanh
    Thời sự tuần qua: Đình chỉ cán bộ vụ chặt cây xanh

    Lại lùi luật Biểu tình sang 2016; Vụ chặt cây: Đình chỉ hàng loạt cán bộ Sở Xây dựng; Học sinh Trà Vinh đánh bạn: Đình chỉ cả hiệu trưởng, hiệu phó; Công bố 10 gương mặt trẻ tiêu biểu 2014; Vớ được clip sex trong máy tính cũ, đòi chuộc 5 tỷ; Bắt tạm giam hoa hậu người Việt tại Nga...là những thông tin thời sự nổi bật tuần qua.

  • Hang loat nu sinh hoc sinh mat tich bi an
    Hàng loạt nữ sinh, học sinh mất tích bí ẩn

    Chỉ trong vòng 10 ngày đã có 3 nữ sinh viên (SV) mất tích, trong đó một nữ sinhđã tử vong. Chiều 26/3, Ths Trịnh Hữu Chung, Trưởng phòng Công tác học sinh sinh viên (HSSV) Trường ĐH quốc tế Hồng Bàng cho biết: Riêng SV Ng. Tr...

  • Sap gian giao o Formosa
    Sập giàn giáo ở Formosa

    Vào lúc 10h ngày 27/3/2015, tại hội trường Tỉnh uỷ Hà Tĩnh diễn ra cuộc họp báo về vụ sập giàn giáo ở Hà Tĩnh gây thương vong hàng chục người tại công trường Formosa.

  • Viet Nam tieu thu gan 70 tan vang
    Việt Nam tiêu thụ gần 70 tấn vàng?

    Chúng ta phải hiểu rằng việc nhập vàng vào Việt Nam không phải chỉ để tăng dự trữ tiền tệ mà còn có nhiều mục đích khác nữa.

  • Coi do Thao bo luon nhan cach
    Cởi đồ - Tháo bỏ luôn nhân cách

    Chỉ trong vòng 4 ngày (12/3 - 15/3) dân mạng được một phen "choáng váng" khi chứng kiến 2 màn "tự nguyện" cởi đồ giữa chốn đông người của 2 cô gái trẻ.

  • Ha noi chat ha 6700 cay xanh
    Hà nội chặt hạ 6.700 cây xanh

    Chứng kiến những hàng cây bị đốn hạ nhóm Trắng đã chế lại lời ca khúc Một “rừng” người – một đời cây gây xúc động. ------------ Xem thêm: Hà nội chặt hạ 6.700 cây xanh, http://vietbao.vn/tp/Ha-noi-chat-ha-6700-cay-xanh/8770793/ Tin nhanh Việt Nam ra thế giới vietbao.vn

  • Su kien quoc te noi bat 223 283
    Sự kiện quốc tế nổi bật (22/3 - 28/3)

    Israel do thám các cuộc hội đàm chương trình hạt nhân Iran; Người cha sáng lập nước Singapore, ông Lý Quang Diệu qua đời ở tuổi 91; Tai nạn máy bay Airbus 320 mang số hiệu 4U9525 rơi ở Pháp khiến 150 người bỏ mạng... là những tin chính trong tuần qua. ------------ Xem thêm: Sự kiện quốc tế nổi bật (22/3 - 28/3), http://vietbao.vn/The-gioi/Su-kien-quoc-te-noi-bat-223-283/2147548631/433/ Tin nhanh Việt Nam ra thế giới vietbao.vn

  • Toan canh Showbiz tuan 2203 2803
    Toàn cảnh Showbiz tuần (22/03 – 28/03)

    Vũ Ngọc Đãng làm phim 18 tỷ của Ngọc Trinh, Tin đồn Phương Nga vướng vòng lao lý vì...'ngải quật', Bằng Kiều bị chỉ trích vì ‘rũ bỏ’ 13 năm công sức của vợ cũ, Nhiều bằng chứng cho thấy Khánh Thi - Phan Hiển yêu nhau, Đám cưới Bebe Phạm và Dustin Nguyễn, Lee Min Ho và Suzy (MissA) đang hẹn hò, Zayn Malik chính thức rời One Direction sau 5 năm gắn bó, Miley Cyrus và bạn trai tình cảm, bác bỏ tin đồn chia tay, Angelina Jolie truyền can đảm cho phụ nữ ung thư, ... là những thông tin giải trí nổi bật trong tuần qua. ------------ Xem thêm: Toàn cảnh Showbiz tuần (22/03 – 28/03), http://vietbao.vn/The-gioi-giai-tri/Toan-canh-Showbiz-tuan-2203-2803/2147548589/49/ Tin nhanh Việt Nam ra thế giới vietbao.vn

  • Luot nhanh nhieu tin suc khoe quan trong tuan qua 23293
    Lướt nhanh nhiều tin sức khỏe quan trọng tuần qua (23-29/3)

    Vụ việc "Bác sĩ từ chối mổ vì biết bệnh nhân là người viết báo" thu hút sự chú ý của dư luận, công tác y tế cứu nạn nhanh chóng cho sự cố sập giàn giáo ở Vũng Áng, nhiều cảnh báo các bệnh mùa hè bắt đầu "vào mùa", thêm những lời khuyên bổ ích bảo vệ sức khỏe lúc giao mùa... là những thông tin sức khỏe quan trọng tuần qua. ------------ Xem thêm: Lướt nhanh nhiều tin sức khỏe quan trọng tuần qua (23-29/3), http://vietbao.vn/Suc-khoe/Luot-nhanh-nhieu-tin-suc-khoe-quan-trong-tuan-qua-23293/2147548577/248/ Tin nhanh Việt Nam ra thế giới vietbao.vn

  • Tin An ninh Phap luat tuan qua 2203 2803
    Tin An ninh - Pháp luật tuần qua (22/03 - 28/03)

    Hàng loạt nữ sinh, học sinh mất tích bí ẩn; “Mượn danh” lãnh đạo cấp cao để lừa đảo; Đằng sau câu chuyện Hoa hậu Trương Hồ Phương Nga bị bắt; Trùm ma túy thời Youtube; Tử tù Hồ Duy Hải: Có đủ 4 căn cứ để kháng nghị; Lời xin lỗi muộn của nhóm côn đồ tại phiên tòa;......là những tin đáng chú ý trong tuần. ------------ Xem thêm: Tin An ninh - Pháp luật tuần qua (22/03 - 28/03), http://vietbao.vn/An-ninh-Phap-luat/Tin-An-ninh-Phap-luat-tuan-qua-2203-2803/2147548553/218/ Tin nhanh Việt Nam ra thế giới vietbao.vn

  • Nghin le chuyen tuan qua 2203 2803
    Nghìn lẻ chuyện tuần qua (22/03 - 28/03)

    Toàn cảnh sập giàn giáo công trường Formosa - Hà Tĩnh; Trực thăng rơi ở đảo Phú Quý- Bình Thuận; Toàn văn 21 câu trả lời vụ chặt hạ cây xanh của Hà Nội; Bác sĩ từ chối mổ cho người viết báo; Học sinh bắt buộc đội mũ bảo hiểm khi đi xe đạp điện... là những tin tức nổi bật được dư luận quan tâm trong tuần qua. ------------ Xem thêm: Nghìn lẻ chuyện tuần qua (22/03 - 28/03), http://vietbao.vn/Xa-hoi/Nghin-le-chuyen-tuan-qua-2203-2803/2147548574/157/ Tin nhanh Việt Nam ra thế giới vietbao.vn