Ở lại với rừng…

Khi tôi 20

Họa sĩ Phùng Sơn trong chuyến đi thu thập mỹ thuật dân gian của đồng bào dân tộc BRâu ở thôn Đắc Mế, xã Bờ Y - Ảnh: Tấn Đức

Như một người đi xa trở lại quê nhà, Phùng Sơn phóng chiếc xe máy chở tôi thẳng vào rừng. Xe dừng ngay trước nhà cụ Nàng Bâu, dân tộc BRâu ở thôn Đắc Mế, xã biên giới Bờ Y, Ngọc Hồi, Kontum. Bà cụ nay đã ngoài trăm tuổi, đang ngồi trên chiếc giường kê bằng mấy tấm gỗ, phía sau là cỗ quan tài đã được kê sẵn phòng khi Giàng bắt bà đi. Thoáng thấy bóng Phùng Sơn, bà cụ lẩm bẩm bằng tiếng dân tộc: "Mày lại vào rừng làm hình à?". Đã bao năm rồi vậy mà bà cụ trăm tuổi vẫn nhớ Phùng Sơn, rừng đã là nhà của Sơn từ lâu lắm rồi...

Sơn nói: "Ngày ấy mình chỉ sợ nhất một điều là sẽ không còn ai thấy được một làng người Rơ Măm nguyên thủy nữa nên mới tìm vào ghi chép, vẽ một cách chi tiết, bởi đó là một trong những tộc người ít nhất Việt Nam, ngày ấy chỉ còn trên dưới 30 hộ…". Rồi một mình Sơn ngược lên Kon Cheo Leo (Kon Plông), vòng sang Cak Choong, Dak Nhoong (Đắc Glei) để tìm hiểu lễ bỏ mã, hội mừng lúa mới của đồng bào các dân tộc Giẻ, Triêng, Ba Na…

Tốt nghiệp năm 1983, ngày đầu trở lại Tây nguyên Phùng Sơn xin vào làm thiết kế mỹ thuật cho Đoàn nghệ thuật Đam San. Sơn có điều kiện đi khắp các buôn làng Tây nguyên, tiếp cận những nét văn hóa, nghệ thuật của đồng bào các dân tộc. Sau bốn năm rong ruổi khắp các cánh rừng, con suối, Phùng Sơn cho ra đời bản thảo Mỹ thuật dân gian của đồng bào các dân tộc ít người ở Tây nguyên với hàng trăm trang viết tay và hàng trăm hình vẽ minh họa trang phục, phương tiện sản xuất, dụng cụ âm nhạc và các môtíp nhà ở của các dân tộc…

Khám phá Tây nguyên

Năm 1991, chia tỉnh Gia Lai - Kontum, Phùng Sơn xin về công tác tại Tỉnh đoàn Kontum. Lý do để về với môi trường Đoàn TN, mà theo Sơn mãi về sau này anh vẫn nghĩ mình đã chọn con đường đúng, vì đó là nơi tính cách khám phá của những người trẻ, lòng nhiệt huyết của anh luôn được bộc lộ.

Tây nguyên lại thôi thúc Phùng Sơn thực hiện nhiều công trình: sưu tầm những truyền thuyết, truyện cổ còn lưu truyền trong trí nhớ của các dân tộc vùng cực bắc Tây nguyên. Tranh thủ các ngày nghỉ hoặc kết hợp các chuyến đi công tác, anh tìm gặp những người trăm tuổi, các già làng để nghe họ kể lại những câu chuyện truyền miệng xưa đến ngàn đời. Để khi chuyển ngữ phải lột tả hết cái thần của truyện, anh học tiếng nói của từng dân tộc và sống với họ như người làng.

Một lần về làng Kon Tu, vị già làng trông thấy cái máy ghi âm có dòng chữ Thủ tướng Chính phủ tặng Sơn hồi năm 1996 cho thành tích sưu tầm văn hóa dân tộc, vị già làng này đã nài nỉ xin. Tiếc đến đứt ruột vì đó là quà kỷ niệm của thủ tướng, với lại là cán bộ Đoàn nghèo lắm đâu có tiền mua máy khác, nhưng không thể từ chối lời đề nghị thiết tha của già làng, Phùng Sơn đã tặng chiếc máy và suốt nhiều năm trời trở lại ghi chép bằng tay.

Hàng chục truyện cổ, truyền thuyết của các dân tộc Ba Na, Rơ Ngao, Rơ Măm, Jarai, Triêng, Tà Re, Xê Đăng về dòng sông Đăk Bla chảy ngược tưởng mai một đâu đó trong rừng sâu đã được Sơn ghi lại toàn bộ. Mỗi truyện đều gắn liền với thói quen, tập tục của làng, hoặc lý giải về sự ra đời của các địa danh, những đặc trưng các loài vật hiện diện trong cuộc sống hằng ngày của từng dân tộc khắp Tây nguyên...

Phùng Sơn bảo mình vẫn thích chơi với những người trẻ và truyền cho họ cái lửa khám phá Tây nguyên với vai trò phó phòng nghiệp vụ Trung tâm Văn hóa - thể thao thanh thiếu nhi Tỉnh đoàn Kontum, kiêm chủ nhiệm hai CLB Phóng viên trẻ và CLB Sáng tác trẻ. Cuộc sống của Sơn bây giờ vẫn đạm bạc như ngày đầu anh đến với Tây nguyên. Trong căn nhà xập xệ ở đường Đào Duy Từ, thị xã Kontum, ngoài chiếc xe máy cà tàng để vượt rừng thì chỉ có hai thứ đáng giá nhất: chiếc tivi và cái quạt điện. Gia tài của người cán bộ Đoàn chân chính là thế đó...

TẤN ĐỨC