“China Town” ở Sài Gòn

Nét kiến trúc cổ tại hội quán Tuệ Thành

Ngược dòng thời gian

Vào thế kỷ 17 tại Trung Quốc, làn sóng người Hoa trung thành với nhà Minh, không phục nhà Thanh bỏ quê hương đi sang các nước Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam. Năm Kỷ Mùi 1679, tổng binh thành Long Môn, tỉnh Quảng Tây là Dương Ngạn Địch cùng đồng môn cử binh chống phá nhà Thanh nhằm khôi phục nhà Minh, nhưng đã bị nhà Thanh tiêu diệt hoàn toàn vào năm 1744. Số người còn lại phải xuống thuyền chạy sang nước Nam cầu cứu chúa Trịnh, sau đó dẫn tùy tùng đến Đà Nẵng đầu hàng chúa Nguyễn, xin làm dân nước Việt. Chúa Hiền vương Nguyễn Phúc Tần cho họ vào miền Nam khai khẩn đất hoang. Một số cắm trại Định Tường (Mỹ Tho - Tiền Giang), một số ở Ban Lân Cù Lao Phố (Biên Hòa) và Đông Phố (Gia Định). Những cộng đồng người Hoa này được gọi là ""người Minh Hương”. Đến thế kỷ 19, người Hoa vào định cư ở Sài Gòn ngày càng đông, chủ yếu theo các đợt tuyển mộ phu đồn điền của người Pháp. Như vậy, người Hoa đã có mặt tại đất Sài Gòn từ rất lâu và làm ăn nhanh chóng phát đạt. Tính đến nay, tuy dân số chưa đến 5% nhưng cộng đồng người Việt gốc Hoa đã chiếm gần 30% số doanh nghiệp của TPHCM. Họ thường tập trung buôn bán vừa và nhỏ, chủ yếu kinh doanh các lĩnh vực về hàng tiêu dùng, kim khí điện máy, vàng, vải... và đặc biệt là lĩnh vực ăn uống. Ngoài ra, đây cũng là đầu mối quan trọng trong việc hợp tác, đầu tư và phát triển kinh tế giữa TPHCM với Trung Quốc, Đài Loan và các quốc gia, lãnh thổ có nhiều người Hoa sinh sống như Singapore, Hồng Kông (người Hoa chiếm tới hơn 70% dân số); Malaysia (34%), Thái Lan (14%)...

Một góc phố đông y

“China town” ở Sài Gòn

Mặc dù dân số người Hoa chỉ chiếm khoảng 38% nhưng từ lâu, quận 5 đã được xem là ""thủ phủ”, của người Hoa ở đất Sài Thành, bởi đây là trung tâm thương mại lớn nhất của người Hoa tại Việt Nam. Với cộng đồng người Hoa, hầu hết các hội quán, chùa, miếu quan trọng và các hoạt động văn hóa lớn đều tập trung ở quận 5. Có thể kể tới chùa Bà Thiên Hậu (xây dựng khoảng năm 1760), ngôi chùa cổ kính và lớn bậc nhất thành phố. Toàn bộ vật liệu xây dựng chùa được mang từ Trung Quốc sang, nóc chùa có gắn đồ gốm diễn tả phong tục ngày xưa bên Trung Quốc như “đá võ đài”, “bái tổ vinh quy”... Bên trong điện có 2 đại hồng chung niên hiệu Càn Long năm thứ 60 (1796) và Đại Quang năm thứ 10 (1830)...

Múa lân

Mỗi năm, ngày 23-3 âm lịch là lễ hội lớn của người Hoa ở Việt Nam, hàng trăm ngàn du khách thập phương tề tựu về cúng bái và dự lễ hội. Một hoạt động truyền thống không thể thiếu trong những ngày Tết, ngày lễ và cả đời sống thường nhật của người Hoa là múa lân. Quận 5 là nơi có nhiều đội lân bậc nhất nước cả về quy mô và trình độ biểu diễn. Mỗi khi khai trương cửa hiệu, mừng thọ, tân gia... người ta cũng mời đội lân đến biểu diễn chúc mừng và cầu được mọi sự may mắn, tốt đẹp...

Địa danh “Chợ Lớn” đã trở nên rất quen thuộc với người dân quận 5 cũng như Sài Gòn. Đó vốn là tên ngôi Chợ Lớn nhất vùng thời xưa, do một thương gia người Hoa thời ấy là Quách Đàm bỏ tiền xây cất năm 1778. Sau một trận hỏa hoạn, chợ bị cháy rụi, rồi được xây lại vào năm 1928 và đặt tên là chợ Bình Tây. Tuy nhiên, người dân ở đây vẫn quen gọi là "”Chợ Lớn Mới” hay ""Chợ Cũ"". Và khái niệm “Chợ Lớn” đã dần được mở rộng với ý nghĩa ở khu vực buôn bán của cộng đồng người Hoa tại các quận 5, 6, 8 và 11. Chợ Bình Tây được thiết kế theo kiến trúc Trung Hoa, nhìn thoáng qua khá giống các phủ đường bên trong Đại Nội. Trải qua 80 năm đầy biến động, ngôi chợ này vẫn là “biểu tượng kinh tế"" , niềm tự hào của người Hoa ở quận 5 và là một trung tâm đầu mối của cả nước.

Tại một cửa hàng trà - Người Hoa đang làm đầu lân

Riêng về thuốc Đông Y thì không đâu bằng quận 5. Suốt các tuyến đường Hải Thượng Lãn Ông, Lương Nhữ Học, Triệu Quang Phục... hàng trăm cửa hiệu cổ kính với vô số loại thảo dược tỏa mùi thơm lừng và người ta dễ dàng tìm được loại thuốc hiếm nhất ở đây. Vào những dịp lễ lớn, nhất là Nguyên đán, Nguyên tiêu, Trung thu, hai bên đường treo đầy đèn lồng đỏ, tạo nên không gian tưng bừng và huyền ảo. Với những người sành ăn, quận 5 là địa chỉ hấp dẫn và quen thuộc. Không chỉ những nhà hàng sang trọng như Ái Huê, Đồng Khánh, Á Đông... mà rất nhiều hàng quán với đặc sản riêng đều luôn tấp nập thực khách. Món nổi tiếng của người Hoa phải kể đến cơm gà Thượng Hải, cơm chiên Dương Châu, canh gà thuốc Bắc... Món nào cũng ngon và bổ dưỡng, bởi người Hoa rất chú trọng hàm lượng dinh dưỡng trong từng món ăn. Con đường huyết mạch Trần Hưng Đạo nối trung tâm Sài Gòn với quận 5 và một số quận thuộc khu Chợ Lớn. Hai bên đường những cửa hiệu san sát, không một khoảng trống. Với quan niệm “buôn có bạn, bán có phường" nên người Hoa luôn hình thành những khu phố hoặc chợ chuyên doanh. Như khu vực Trần Hưng Đạo - Châu Văn Liêm chuyên kinh doanh mắt kính, phố thuốc Đông Y ở đường Hải Thượng Lãn Ông, đường Hùng Vương thì kim khí điện máy, hay các khu phố ẩm thực... Có thể nói, đến “China town” quận 5, người ta có thể cảm nhận khá đấy đủ về đời sống, văn hóa của người Hoa ở Sài Gòn.

Các vật dụng hơn 100 năm tuổi tại đình Minh Hương

Qua hàng trăm năm sinh sống và phát triển, cộng đồng người Hoa đã trở thành một phần không thể tách rời của cộng đồng các dân tộc Việt Nam. Họ đã góp phần không nhỏ vào sự phát triển của đất nước. Nét đẹp cổ kính của một China town quyến rũ và sầm uất đã làm phong phú thêm bức tranh văn hóa của TPHCM và cả nước Việt Nam thêm những gam màu rực rỡ.

Theo Gia Nghi (Thế giới Phụ Nữ xuân)