Thiếu vitamin A và khô mắt ở trẻ em

Việc phòng bệnh và phát hiện sớm bệnh để điều trị kịp thời cho trẻ là rất quan trọng, quyết định con trẻ sẽ có đôi mắt trong sáng hay sẽ bị mù loà suốt đời.

Vì vậy, các bậc cha mẹ trẻ, cô giáo nuôi dạy trẻ và mọi người cần biết rõ cách phòng bệnh, cách phát hiện sớm bệnh và cách xử trí đúng khi trẻ bị mắc bệnh để bảo vệ đôi mắt trong sáng cho trẻ thơ.

Biểu hiện sớm nhất của bệnh là quáng gà: buổi tối, trẻ nhỏ đi lại khó khăn, hay va vấp phải các đồ vật trong nhà, hoặc phải lần theo tường để đi. Trẻ lớn hơn không dám chạy theo bạn đùa nghịch, thường ngồi yên ở góc nhà hoặc bậc cửa. Khi ăn, có thể trẻ xúc trượt đĩa thức ăn. Trẻ bé hơn có thể hay theo nhầm người khác tưởng là mẹ.

Thiếu vitamin A và bệnh khô mắt trẻ em là một vấn đề thiếu dinh dưỡng quan trọng ở nhiều nước đang phát triển, đặc biệt ở các nước nghèo. Tổ chức Y tế thế giới ước tính hàng năm có khoảng hơn 3,1 triệu trẻ em dưới 5 tuổi bị mắc bệnh khô mắt, hơn nửa triệu trẻ em bị mù  do thiếu vitamin A, một nửa triệu trẻ em khác tử vong do khô mắt  và coi đây là một trong 5 nguyên nhân gây mù chủ yếu cho nhân loại.

Trước đây ở nước ta, bệnh khô mắt do thiếu vitamin A đã tồn tại dai dẳng và khá trầm trọng. Năm 1985-1988, tỷ lệ mắc bệnh khô mắt và thiếu vitamin A ở trẻ em nước ta là 0,78% trong số trẻ dưới 5 tuổi và là nguyên nhân hàng đầu gây mù ở trẻ em. Từ năm 1989, chương trình phòng chống bệnh khô mắt và thiếu vitamin A  ở Việt nam đã được Bộ Y tế triển khai rộng khắp cả nước với sự giúp đỡ của quốc tế bằng các biện pháp chủ yếu là cho trẻ uống vitamin A liều cao định kỳ 6 tháng 1 lần, giáo dục truyền thông về nuôi con bổ sung vitamin A trong khẩu phần ăn hàng ngày cho trẻ, kết hợp với các chương trình chăm sóc sức khoẻ ban đầu khác như tiêm chủng phòng sởi, chống tiêu chảy. Sau nhiều năm tiến hành chương trình, hiện nay bệnh khô mắt và thiếu vitamin A ở trẻ em Việt nam đã không còn mang ý nghĩa sức khoẻ xã hội, chỉ còn rải rác ở các vùng núi cao, vùng sâu vùng xa. Tuy vậy, chương trình vẫn cần tiếp tục tiến hành trong một thời gian nữa cho đến khi bệnh khô mắt hoàn toàn được thanh toán ở nước ta.

Hình minh họa

Các triệu chứng của bệnh khô mắt như sau:

1. Biểu hiện sớm nhất của bệnh là quáng gà: buổi tối, trẻ nhỏ đi lại khó khăn, hay va vấp phải các đồ vật trong nhà, hoặc phải lần theo tường để đi. Trẻ lớn hơn không dám chạy theo bạn đùa nghịch, thường ngồi yên ở góc nhà hoặc bậc cửa. Khi ăn, có thể trẻ xúc trượt đĩa thức ăn. Trẻ bé hơn có thể hay theo nhầm người khác tưởng là mẹ.

2. Giai đoạn khô kết mạc (tức là khô lòng trắng mắt):  Bình thường lòng trắng mắt của trẻ phải ướt đều, bóng láng, trong suốt. Khi bị khô mắt, lòng trắng mắt bị khô, trở nên sần sùi, sừng hoá, không còn ướt bóng nữa. Dần dần, lòng trắng mắt trở nên mờ đục, đổi thành màu vàng nhạt hoặc xám nhạt, nhăn nheo. Trên lòng trắng xuất hiện những đám bọt xốp màu trắng như bọt xà phòng. Lúc này trẻ hay chớp mắt, hay cụp mắt nhìn xuống khi ra sáng.

3. Giai đoạn khô nhuyễn giác mạc (khô lòng đen):  Bình thường lòng đen phải nhẵn bóng, ướt đều, trong suốt, trông đen nhánh. Khi bị khô mắt, lòng đen mắt trở nên mờ đục, sần sùi, trông lờ mờ như tấm kính bị bám hơi nước. Nếu không được điều trị kịp thời, rất nhanh chóng, chỉ trong vài ngày lòng đen mắt bị nhuyễn nát, loét ra, tạo thành ổ loét có màu  vàng bẩn, rồi mắt bị thủng và nhiễm khuẩn. Nếu đến giai đoạn này mới đưa trẻ đi bệnh viện khám chữa bệnh thì đã muộn, nhất định sẽ để lại sẹo giác mạc gây mù loà cho trẻ, thậm chí có thể khoét bỏ nhãn cầu. Các trẻ bị khô mắt thường kèm theo các bệnh nặng toàn thân khác như suy dinh dưỡng, tiêu chảy, rối loạn tiêu hoá kéo dài, viêm phổi viêm phế quản, sởi..., có thể dẫn đến tử vong nhanh chóng

Thái  độ xử trí  như sau:

Khi trẻ có các triệu chứng kể trên, ngay lập tức, cần cho trẻ đi khám bệnh ở cơ sở y tế gần nhất  khám mắt và toàn thân để điều trị kịp thời bằng cách cho uống  ngay 1 liều vitamin A liều cao 200.000 đv. Nếu không có sẵn vitamin A 200,000 đv ta có thể cho trẻ uống 4 viên vitamin A 50.000 đv, thuốc này thường có bán sẵn  tại các hiệu thuốc. ở những vùng xa xôi hẻo lánh, nếu không thể có vitamin A, ta có thể cho trẻ ăn ngay mỗi ngày 1-2 lạng gan lợn hoặc bò nấu chín ( nấu cháo, xào, rán...). Cần cho trẻ vào điều trị ở khoa nhi các bệnh viện để kết hợp điều trị suy dinh dưỡng và các bệnh nhiễm khuẩn khác cho trẻ .

Phòng bệnh khô mắt thiếu vitamin A:

1. Khi có thai và trong thời kỳ cho con bú, các bà mẹ cần được ăn đủ lượng và đủ chất hàng ngày, uống nước nhiều và nghỉ ngơi đầy đủ để đảm bảo cho con sinh ra được khoẻ mạnh.  Cần chú ý trong thời gian 3 tháng đầu khi mới có thai, phụ nữ không được uống vitamin A liều cao vì có thể xảy ra dị dạng bẩm sinh cho thai nhi.

2. Cần nuôi con bằng sữa mẹ ngay từ khi mới đẻ cho đến khi trẻ được 24 tháng tuổi.  Từ tháng thứ 4 trở đi cần cho trẻ  ăn đủ vitamin A, chất đạm và chất béo và muối khoáng  hàng ngày.  Vitamin A có nhiều trong các thức ăn có nguồn gốc động vật như gan, lòng đỏ trứng, cá, sữa nhưng có rất ít trong thịt nạc. Tiền vitamin A có chứa nhiều trong các loại rau  có màu xanh sẫm như rau ngót, rau cải, rau  mồng tơi, rau dền, rau đay, rau lang, thì là ....và cũng có nhiều trong các loại quả, củ có màu đỏ hoặc màu vàng sẫm như gấc, bí ngô, xoài, hồng, khoai lang nghệ, quả trứng gà, củ nghệ...

3. Khi trẻ từ  6 tháng tuổi trở đi, cần cho trẻ đi uống vitamin A liều cao bổ sung định kỳ 6 tháng 1 lần khi có các đợt cho trẻ em uống vitamin A hàng loạt ở các địa phương, lượng vitamin A này sẽ dự trữ trong gan của cơ thể trẻ được khoảng 4-6 tháng.

4. Khi trẻ được 9 tháng tuổi, cần cho trẻ đi tiêm chủng phòng sởi. Nếu được tiêm phòng sởi, nguy cơ mắc thiếu vitamin A và khô mắt sẽ giảm đi 50%. Cần giữ vệ sinh khi cho trẻ ăn uống để đề phòng tiêu chảy. Khi trẻ bị tiêu chảy, cần  cho trẻ uống ngay  Oresol thay nước uống và đưa trẻ đi khám bệnh ngay ở các cơ sở y tế để điều trị đúng đắn và kịp thời

5. Khi trẻ có các dấu hiệu thiếu vitamin A đầu tiên như quáng gà, khô lòng trắng mắt, gia đình cần chú ý phát hiện sớm và đưa trẻ đến ngay các cơ sở y tế gần nhất để khám bệnh và được uống vitamin A kịp thời sẽ phòng tránh được mù loà cho trẻ.