Các rối loạn tâm lý ở trẻ

Sinh hoạt tập thể giúp trẻ dễ hòa đồng với mọi người

Hành vi bạo lực, hung hãn

Cha mẹ phải làm gì trước hành vi hung hãn của trẻ?

Trẻ em, dù bất kỳ ở tuổi nào, không phân biệt nam nữ, cũng có lúc tỏ ra không ngoan hoặc có các hành vi sai trái. Điều này hoàn toàn bình thường và là một phần trong quá trình phát triển nhân cách của trẻ. Đối với các phụ huynh, đó là những giai đoạn vô cùng khó khăn.

Trước khi đề cập chi tiết về những vấn đề liên quan đến hành vi ứng xử, chúng ta nhất thiết cần phân biệt rõ giữa một hành vi xấu nhưng chỉ do tình cờ ngẫu nhiên, nhất thời với một hành vi xấu do cố ý và lặp lại thường xuyên. Khi trẻ sai phạm một điều gì vì lý do bất cẩn hoặc do không đánh giá đúng về nguy cơ rủi ro, nếu cha mẹ nổi giận sẽ chỉ có hại hơn là có lợi cho trẻ. Trong trường hợp này, cha mẹ nên giải thích cho trẻ hiểu rõ thay vì nổi giận. Ở lứa tuổi vị thành niên, đặc điểm tính khí của các em là rất thất thường, không ổn định. Những giai đoạn trẻ có hành vi sai trái như vậy có thể tiếp nối nhau và kéo dài, đó là thời kỳ “bản lề”, là giai đoạn chuyển tiếp mà trẻ vị thành niên “đối đầu” với cha mẹ.

Khi thiếu niên hoặc trẻ vị thành niên có những biểu hiện rối loạn về cách ứng xử giao tiếp, thì các hành vi này sẽ cản trở việc học tập và những mối quan hệ của các em với người khác. Hạnh kiểm kém của trẻ sẽ có hại cho bản thân trẻ và người thân trong gia đình, cũng như tác động xấu đến việc hòa nhập xã hội vì trẻ khó có thể tuân theo những qui tắc cơ bản. Các hành vi rối loạn đó bao gồm sự hung hãn, bạo lực, phá hoại, trộm cắp, nói dối... Giáo dục và chăm sóc một trẻ có những hành vi như trên là một thách thức lớn đối với cha mẹ và thầy cô giáo.

Nguyên nhân dẫn đến các rối loạn về tâm lý trẻ

Nguyên nhân rất đa dạng. Đối với một số trẻ, nếu chưa đến tuổi cắp sách đến trường, các em đã phải chứng kiến cảnh bạo lực trong gia đình, hoặc thậm chí trở thành nạn nhân của sự bạo hành thì đó là một tác nhân có thể đưa đến hành vi bạo lực của trẻ sau này. Người ta đã chứng minh nếu trong gia đình thiếu sự thương yêu, đối thoại và giao tiếp, có những hành vi hung bạo, không tôn trọng lẫn nhau giữa các thành viên trong gia đình, tất cả những điều ấy có thể là nguồn gốc của các phản ứng bạo lực và gây hấn ở trẻ. Bạo lực trong gia đình có thể được thể hiện qua mối tương quan giữa cha mẹ và giữa cha mẹ với trẻ qua lời nói cũng như qua hành động.

Hiện tượng trẻ có biểu hiện của những rối loạn trên phần nào đã phản ánh thực trạng của xã hội ngày nay, khi nền tảng gia đình đã trở nên lỏng lẻo, thậm chí bị phá vỡ, các chuẩn mực và nguyên tắc giáo dục đã thay đổi khác với trước đây. Nếu trước kia, người lớn thường tỏ ra “uy quyền” đối với trẻ thì ngày nay, họ lại thường để trẻ “muốn làm gì thì làm”, vì cho rằng như vậy trẻ sẽ được thoải mái và tốt hơn. Một thái độ khác đáng lo ngại là có những bậc cha mẹ hôm nay thì phạt, nhưng hôm sau thì không đối với cùng một hành vi của trẻ. Vì thế, trẻ sẽ không biết trước cũng như không thể lý giải được phản ứng của cha mẹ, lo lắng sợ hãi và cuối cùng trở nên dễ bị thương tổn.

Bạo lực qua các phương tiện truyền thông cũng được xem là một nguyên nhân gây nên những hành vi hung hăng và bạo lực của trẻ. Điều không thể phủ nhận là trẻ đã tiếp thu một cách vô thức những thông điệp về bạo lực qua truyền hình, phim ảnh, âm nhạc và các trò chơi điện tử, máy vi tính...

Trong giai đoạn phát triển, cần cho trẻ từng bước học cách hóa giải (bằng tư duy) những căng thẳng và hành động theo xung năng (tức là biết suy nghĩ để không hành động theo bản năng). Điều tối cần thiết là cha mẹ phải trao đổi, thảo luận với trẻ về đề tài bạo lực qua phim ảnh, sách báo v.v..., tỏ rõ cho trẻ hiểu thái độ không đồng tình của mình đối với những dạng hành vi đó trên cơ sở những chuẩn mực về giá trị tích cực, giúp trẻ có những giải pháp trách nhiệm hơn.

Bạo lực cũng xảy ra tại nhà trường với hành vi của thầy cô giáo và bạn bè với nhau.

Phải hành động ngay

1. Cha mẹ phải hành động ngay đối với những hành vi bạo lực của trẻ

Trẻ còn nhỏ nhưng nếu có những biểu hiện dạng này sẽ có nhiều nguy cơ kéo dài về sau. Môi trường gia đình cũng có tác động như học đường, tạo điều kiện cho trẻ có được một hình ảnh tốt đẹp về bản thân là điều không thể thiếu trong quá trình hình thành nhân cách trẻ.

2. Giúp trẻ (hoặc trẻ vị thành niên) cảm nhận được lòng yêu thương của gia đình

Hãy giúp trẻ hiểu rằng, dù có lúc cha mẹ không thích một số hành vi của trẻ, nhưng cha mẹ vẫn yêu trẻ.

3. Thiết lập những giới hạn

Càng từ tốn càng tốt và phải duy trì những giới hạn này một cách nhất quán. Mỗi trẻ cần có những cột mốc để định vị, cần biết đâu là giới hạn và cha mẹ chờ đợi nơi mình điều gì.

4. Nêu gương tốt

Hãy biểu lộ những tình cảm của cha mẹ và chỉ cho trẻ thấy rằng cha mẹ có thể giải quyết những xung đột một cách bình tĩnh, ôn hòa chứ không cần sử dụng bạo lực. Thực tế cho thấy những trẻ học được cách thể hiện, nói lên những cảm nghĩ trong gia đình rất ít có khuynh hướng và hành vi hung bạo.

5. Quan tâm sâu sát đến cuộc sống của con cái

Quan tâm về việc học hành, bạn bè, các sinh hoạt nhưng không nên tìm cách xâm phạm đến những “bí mật” riêng tư của trẻ.

Khi nhận được phản ánh từ phía nhà trường, cha mẹ phải có ngay giải pháp. Trong trường hợp này, việc đối thoại, trao đổi sẽ thuận lợi hơn là cứ để xảy ra ngộ nhận, vì về lâu dài sẽ gây bất lợi cho trẻ. Sự hợp tác chặt chẽ giữa nhà trường và gia đình sẽ góp phần giúp cha mẹ gần gũi con cái hơn.

6. Trường hợp xảy ra xung đột nghiêm trọng

Cha mẹ hãy tự đặt mình vào địa vị trẻ và thử tìm hiểu xem con bạn có thái độ đó là nhằm mục đích gì? Phải chăng muốn gây sự chú ý, quan tâm của cha mẹ? Hoặc làm như vậy, trẻ sẽ không phải cố gắng làm một việc gì khác? Khi đã nắm bắt được điều trẻ muốn, có thể bạn sẽ giúp trẻ hiệu quả hơn. Quan trọng là cha mẹ phải thật bình tĩnh, cho dù đã trải qua một ngày làm việc mệt nhọc, căng thẳng.

7. Hãy dung hòa bằng cách cho trẻ một số quyền tự do nhất định

Chẳng hạn trong việc chọn lựa trang phục, hoặc quyết định về thời khóa biểu có thể tiếp bạn bè, làm bài tập... Cũng giống người lớn, đặc biệt là ở trẻ vị thành niên, trẻ cần cảm thấy mình có một vai trò quan trọng trong đời sống gia đình và cần có những quyết định của riêng mình. Hãy dạy trẻ biết gánh chịu những hậu quả và tự chịu trách nhiệm.

8. Tạo điều kiện cho trẻ chơi một môn thể dục thể thao, qua đó rèn luyện và phát triển cả về thể chất lẫn tinh thần

Đó là cách tốt nhất để trẻ có thể tiêu thụ hết năng lượng dư thừa. Nên ưu tiên chọn những môn thể thao có tính tập thể, đoàn kết hoặc môn võ cổ truyền như nhu đạo, vì nó có tính kỷ luật nghiêm ngặt, giúp trẻ biết tôn trọng người khác và nhất là biết tự chủ bản thân.

BS. PHẠM NGỌC THANH (Sức khỏe & Đời sống)