Thông điệp từ miền di sản kép

Khu du lịch Tràng An là một phần của quần thể Danh thắng Tràng An tỉnh Ninh Bình cách Thủ đô Hà Nội ngót 100 ki-lô-mét về phía nam có diện tích vùng lõi 2.000 héc-ta. Không giống ở Tam Cốc là du thuyền trên sông, và Vân Long là du ngoạn đầm sinh thái rộng lớn. Tràng An có thế tạo thành nhiều hành trình xuyên thủy khép kín một vòng mà không phải quay ngược lại. Xuống một chiếc thuyền nan năm hoặc sáu người một chiếc, không hơn, là được người lái thuyền đưa đi long dong từ bến đò trung tâm lênh đênh trên mặt nước xanh trong như ngọc bích, rồi tuần tự luồn xuyên qua 12 hang động dài ngắn khác nhau, rồi lên nghỉ ngắm nơi ba ngôi đền u tịch nằm dưới vách đá và lùm cây, xong xuôi đáp về bến cũ mất tròn 3 giờ đồng hồ. Thật mãn nhãn thảnh thơi cõi lòng.

Đền Trần

Quần thể hang động Tràng An có thể ví như một trận đồ bát quái. Các dãy núi, hồ nước và hang động tạo thành một thế trận liên hoàn. Mỗi hồ là một bức tranh thủy mặc không giống nhau về thế núi dáng núi cùng hồ nước. Đến Tràng An vào mùa hè, độ giữa chừng buổi sáng, mây trời cao lộng như vòm thủy tinh pha lê, non xanh nước biếc hòa quyện cùng con thuyền trôi thoắt ẩn thoắt hiện thật quyến rũ. Điều diệu kỳ ở Tràng An là các hồ nước được nối liền nhau bởi các hang động xuyên thủy qua núi, mà con thuyền đi lúc tối lúc sáng, thạch nhũ buông rủ ngắn dài, quãng thoáng quãng rậm dày, có con thuyền đi xuôi có con thuyền chèo ngược, giao nhau ở một khúc hang hẹp lắm khi không tường mặt người, chỉ nghe tiếng nói to như báo hiệu, hoặc ánh đèn pin le lói quét ngang quét dọc rạch vào bóng đêm. Tài tình nhất là ông lái thuyền, đi trong hang tối vậy mà nắm chắc thủy trình như đi trong nhà mình, không va đập nhũ đá vách hang, cũng như chọn chính xác lạch sâu đáy thuyền không chạm đá ngầm. Mà cũng chẳng có ai va đầu vào nơi vòm hang thấp. Người ngồi thuyền thì lo, mà ông lái đò cứ cười kêu “An tâm đi! An tâm đi!” Các hang động này chuyển tải nước đối lưu chảy thông từ khe núi này qua khe núi phía bên kia. Dài ngắn là tùy ở chân dãy núi đó. Thế núi ở đây là giăng thành lũy bao bọc quanh hồ nước, ở giữa nổi lên những khu đất có rừng cây mọc thành đảo. Từ chiếc thuyền nhỏ, du khách có thể nhìn thấy trên triền núi đá xa, dưới tán cây rừng lúp xúp có những đàn dê núi leo trèo tìm cỏ kiếm ăn gọi nhau be be he he chênh vênh mỏm đá. Vẻ đẹp Tràng An là non nước hữu tình nhân tình thế thái.

Đền Trình

Hàng trăm chiếc thuyền nan đồng khởi trên khắp mặt hồ. Chi chít như những chiếc lá thả trôi thuở nhỏ nơi cầu ao. Mặt nước xanh lặng nhìn thấu đáy có thảm rong tầng tầng lớp lớp lượn lờ.

Người chở thuyền cho nhóm của tôi là một nông dân giải nghệ từ khi hình thành khu du lịch Tràng An. Anh tên là Nguyễn Đình Cội. Hàng trăm con thuyền đậu nơi đầu bến là hàng trăm lao động giống anh Cội có mảnh ruộng nhỏ bên đầm nước Tràng An. Những mảnh ruộng nhỏ lẻ ấy được nhượng lại cho ngập nước với hồ để làm du lịch thủy. Họ được bố trí lao động chở đò cho lữ khách. Tôi ngạc nhiên là anh Cội chở đò mà chậm rãi khoan thai không vội vã, khách yêu cầu tạt vào chỗ này dừng đậu lâu chỗ kia để ngắm và chụp ảnh anh vui vẻ chiều hết. Ngay khi khách lên thăm Đền Trình, Đền Trần, Phủ Khống anh nhắc mọi người cứ xem thoải mái. Thuyền anh neo sào nơi kia, xem xong thì gọi ta đi tiếp. Anh nằm nghỉ ngắn bắc chân chữ ngũ phủ chiếc nón lên mặt không hay anh ngủ hay thức.

Khi ngồi trên thuyền tôi đã hỏi anh:

- Anh đưa khách mỗi ngày được mấy chuyến?

- Ngày đông thì được hai, ba.

Chuyện thêm mới vỡ lẽ. Tất thảy các thuyền vận chuyển khách nơi đây được điều phối bởi một ban quản lý phân “phiếu xuất bến”. Lần lượt. Không tranh giành khách. Ăn chia công bằng. Bảo đảm an toàn sông nước.

- Thu nhập mỗi ngày được nhiều không anh Cội?

- Cũng hơn trước làm nông nghiệp.

Nhà đầu tư du lịch Tràng An thật biết làm ăn. Nghe nói là anh em anh Nguyễn Văn Sơn và Nguyễn Văn Trường. Không như ở Bến Đục Chùa Hương các thuyền giành giật nhau lèn chật ních khách nước dòng suối Yến cắn sát mép thuyền cứ nghĩ đến hành hương Chùa Hương mỗi năm mà sợ. Đầu năm rồi họ còn in cả vé thuyền và vé tham quan giả mấy ngàn chiếc.

Tràng An là vùng non nước mây trời hòa quyện. Nó đẹp lên bởi gần năm chục hang động xuyên thủy có hang dài tới 2 ki-lô-mét như hang Địa Linh, hang Sinh Dược, hang Mây. Mỗi hang đẹp một vẻ. Hang Tối có lòng hang rộng hẹp biến đổi bất ngờ. Hang Sáng long lanh với những nhũ đá phát quang kỳ ảo. Hang nấu Rượu, hang Cơm mang truyền thuyết các vị tiền bối lấy nước từ mạch ngầm sâu 10 mét nấu rượu tại đây tiến vua. Nạo vét lòng hang các nhà khảo cổ đã phát hiện các bình gốm, hũ, vại và các dụng cụ nấu rượu thời đó.

Bằng cảm quan đã thấy Tràng An có hai hệ sinh thái chính: Hệ sinh thái núi đá vôi và hệ sinh thái thủy vực. Có lẽ sự đa dạng sinh vật nơi các quần xã là yếu tố chủ yếu cấu thành hai hệ sinh thái ấy. Trước khi tới đây tôi đã đọc một tài liệu cho biết hệ sinh thái trên cạn Tràng An có hơn 600 loài thực vật và 200 loài động vật. Còn hệ sinh thái dưới nước có khoảng 30 loài động vật nổi cùng 40 loài động vật đáy. Cả hai trong đó có nhiều loài thuộc bậc cao quý hiếm. Sự kết hợp sơn thủy hữu tình làm Tràng An trở nên một vùng kỳ vĩ hiếm có trên thế giới. Mà sự xâm thực còn ghi dấu các vết hõm sâu nơi các cửa hang động, đó là dấu vết của thời kỳ biển tiến biển thoái triệu năm trước.

Nhưng Tràng An càng trở nên vô giá bởi nó gắn liền với những giá trị lịch sử, văn hóa của vùng đất Cố đô Hoa Lư. Năm 968 Đinh Bộ Lĩnh dẹp 12 sứ quân thống nhất giang sơn lập ra nhà nước Đại Cồ Việt đóng đô tại Hoa Lư, ấy là thời kỳ đầu của một nhà nước phong kiến tập quyền. Kinh đô Hoa Lư bề thế được thể hiện bằng hai câu thơ: “Cồ Việt quốc đương Tống Khai Bảo – Hoa Lư đô thị Hán Tràng An”. Hai câu thơ này vẫn còn trên bức đại tự trong đền thờ vua Đinh Tiên Hoàng. Hoa Lư gồm ba vùng thành liền nhau: Thành Đông, thành Tây và thành Nam. Núi là thành, sông là đường, hang động là cung điện. Việc phát lộ hệ thống hang động Tràng An trong lòng đất đã dần hé mở ra cái quyết định lập đô của vua Đinh Tiên Hoàng thời bấy giờ là dựa vào thế sơn thủy trùng trùng điệp điệp mà bây giờ ta ví nó như một “Hạ Long cạn”. Nhưng đến năm 1010 vua Lý Thái Tổ đổi Hoa Lư thành phủ Tràng An và rời đô về Đại La định danh Thăng Long mà nay là Hà Nội, và danh xưng Tràng An chính thức gắn với cố đô Hoa Lư. Về thăm Tràng An năm ngoái tôi đã nhận ra chiếc cầu gạch xây cong ở Đền Trần và bãi cát dài bên vách đá Thủy Binh là nơi các nhà làm phim đã lấy làm bối cảnh cho phim “Khát vọng Thăng Long” dịp Đại lễ kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long – Hà Nội.

Với ý tưởng có thể làm hồ sơ cho loại hình di sản “hỗn hợp” bao gồm hai yếu tố tự nhiên và văn hóa, khu Danh thắng Tràng An có cơ hội trở thành di sản đầu tiên tại Việt Nam được UNESCO công nhận danh hiệu này.

Khác với hai loại hình “Di sản Tự nhiên” và “Di sản Thế giới” xuất hiện từ năm 1972, khái niệm “Di sản Hỗn hợp” còn gọi là “Cảnh quan Văn hóa” phải tới năm 1992 mới được UNESCO xây dựng nên. Loại hình di sản này yêu cầu đảm bảo đủ tính chất của cả hai loại hình trước với tổng cộng 10 tiêu chí xét duyệt, trong đó có 6 tiêu chí của di sản văn hóa và 4 của di sản tự nhiên. Sau 20 năm, thế giới hiện chỉ có 28 di sản được UNESCO công nhận theo cách này tức là “Di sản Hỗn hợp”.

Ông Nguyễn Đức Long, Giám đốc Ban Quản lý khu Danh thắng Tràng An nói rằng một số chuyên gia của UNESCO khuyên ta nên chọn loại hình di sản hỗn hợp để xin xét duyệt. Việc “ứng thí” theo loại hình này sẽ phát huy được hết các thế mạnh của Danh thắng Tràng An trước những tiêu chí khắt khe từ UNESCO. Và trong bối cảnh mới chỉ có 28 di sản trên thế giới được công nhận là loại hình “kép” này, so với 725 di sản về văn hóa và 183 di sản thiên nhiên, thì khả năng thành công của Danh thắng Tràng An xem ra có… sáng hơn đôi chút.

Rộng 10.000 héc-ta và bao gồm ba khu vực: Khu sinh thái Tràng An, khu Tam Cốc – Bích Động, khu Cố đô Hoa Lư, quần thể Di tích Tràng An trước đây vẫn được nhắc tới như một ứng cử viên cho danh hiệu di sản thiên nhiên của UNESCO. Đơn giản là trong bốn tiêu chí mà UNESCO đưa ra cho loại hình này, thì vẻ đẹp sơn thủy của “Hạ Long cạn” đã đảm bảo được yếu tố về tính thẩm mỹ tự nhiên, chứa đựng các hiện tượng tự nhiên siêu việt và khác thường. Hệ thống núi đá vôi và hang động kasrt khổng lồ với gần 100 hang các loại là một yếu tố thêm nữa đảm bảo tiêu chí về địa chất – địa mạo đại diện cho những giai đoạn quan trọng của lịch sử trái đất. Ngoài ra tính đa dạng sinh học – một tiêu chí quan trọng khác – của Di tích Tràng An cũng đang được các chuyên gia xem xét để đưa vào hồ sơ.

Điểm nhấn trong ý tưởng xin xét danh hiệu “kép” nằm ở việc bổ sung vào hồ sơ một tiêu chí nữa của loại hình di sản văn hóa, mà nổi bật là kiểu định cư truyền thống của con người hoặc một phương pháp sử dụng đất truyền thống, đại diện cho một nền văn hóa, nhất là khi nó trở nên dễ bị tổn thương dưới tác động của những biến động địa chất không thể đảo ngược… Với trường hợp Di tích Tràng An, các dấu vết của người tiền sử trong nhiều hang động được đặt trong hy vọng đảm bảo tiêu chí này.

Trong nhiều năm trước các chuyên gia của Viện Khảo cổ học Việt Nam và Trường Đại học Cambridge Anh quốc đã tiến hành những cuộc thăm dò và nghiên cứu trên khu vực này. Cho thấy dấu ấn của người tiền sử xuất hiện khá đậm nét tại Hang Trống khoảng 20.000 năm trước, Hang Bói khoảng 10.000 năm trước, và hàng loạt các Hang Vượn, Thiên Tôn, Đá Máng… Cạnh những dấu vết về sinh hoạt của người tiền sử trong giai đoạn chuyển hóa từ thế Pleistocene sang thế Holocenne, khu Di tích Tràng An còn cho thấy khá nhiều tư liệu về cách thức sinh hoạt của họ trong giai đoạn biến động địa chất về mực nước biển tại đây khoảng 5.000 đến 7.000 năm trước, và giai đoạn định cư liên tục từ thời đại đồ đá tới đồ đồng rồi đồ sắt, gắn với các nền văn hóa khảo cổ học “tiền” Hòa bình, rồi Hòa Bình, Đa Bút, Đông Sơn… tại khu vực này.

Dự kiến tới tháng 9 - 2013 hồ sơ về Di tích Tràng An phải được hoàn chỉnh để chuyển lên UNESCO, trước khi có kết quả chính thức vào năm 2014. Cùng “ứng thí” với Di tích Tràng An trong dịp này còn có quần đảo Cát Bà Hải Phòng cho danh hiệu Di sản Thiên nhiên của UNESCO.

Cuộc sống đôi khi ta thích kim cương chỉ vì nó đắt tiền chứ không từ cảm nhận sắc diện tỏa sáng trăm màu ngàn tía của kim cương. Quê tôi ở Nam Định rất gần Ninh Bình mà tới khi không còn trẻ mới nhận hiểu ra được chân giá trị của một nơi “Lắng đọng hồn thiêng sông núi” không thể mua bán đổi trác của quần thể Di tích Tràng An. Nó có thể trở thành Di sản Thế giới “kép” rất gần. Cần cho du khách đến Tràng An biết được hạnh phúc lớn lao này chứ không chỉ cảm nhận Tràng An “Non xanh nước biếc như tranh họa đồ”.

Bút ký của Khiếu Quang Bảo