Người mê quan họ cổ

- Lúc nghỉ hưu ông mới tầm sư học... hát quan họ. Người thì bảo ông "dở hơi biết bơi", "rửng mỡ". Ông chỉ im lặng. Khởi nghiệp "ca sĩ", cả tháng trời hai thầy trò rát cả họng ông mới hát được một bài mà vẫn như... đọc kinh! Kiên trì học hỏi, sau 10 năm ông trở thành người truyền nghề hát quan họ có uy tín, được Trung tâm văn hoá quan họ Bắc Ninh mời làm thầy dạy. Ông là Nguyễn Văn Cách ở Vạn An, Yên Phong, Bắc Ninh...

Ông Nguyễn Văn Cách (bên phải) và "sư phụ", ông Lê Cần, đang biểu diễn một làn điệu quan họ cổ.

Học quan họ như học... đóng tủ

"Bắt đầu vào học, tôi đòi học ngay bài hát khó nhất. Thầy dạy bảo sao ông lại ngược đời vậy. Tôi bảo, thầy là thợ mộc, thầy cứ thấy cái tủ nào khó đóng nhất thầy dạy tôi đóng. Thầy cứ coi tôi là anh học việc thợ mộc thôi. Ông thầy tròn xoe mắt: văn hoá mà sao ông lại ví với nghề thợ mộc được. Tôi cãi, thì thầy cũng là anh phó mộc của làng đấy thôi... ông ấy lừ tôi có vẻ không hài lòng". Đó là "giao kèo" giữa ông Cách và người thầy đầu tiên khai sáng quan họ cho ông, ông thợ mộc Lê Cần ở xóm Chùa, Bắc Ninh, kém ông Cách một tuổi.

Đó là năm 1990, khi ông Cách mới nghỉ hưu với quân hàm thiếu tá về địa phương. Nhiều người bảo ông là "dở hơi" khi ông từ chối lời mời làm chủ tịch xã của đích danh của Chủ tịch, Bí thư huyện Yên Phong lúc ấy mà chọn học hát quan họ.

Ngày ấy vợ ông cũng là đại uý quân y nghỉ hưu. Trong một cuộc họp, Chi bộ thôn ra "nghị quyết" giao cho bà việc phục hồi truyền thống quan họ đã mai một đi gần nửa thế kỷ. Ông Cách bảo: "Bà ấy ngại nên tôi đi học thay. Nuôi thầy hàng tháng trời trong nhà tôi mới học được cách "vo chữ" làm sao cho vang, rền, nền, nảy, tình!"

Cứ thế vừa nấu rượu nuôi lợn vừa... hát, vừa truyền nghề cho vợ! Ở làng nhiều người bảo vợ chồng nhà Cách "rửng mỡ". Còn ông bà thì vẫn cứ hát vang...

Ghi âm trộm

Hát quan họ tại hội Lim.

"Có nhiều cụ ở Bắc Ninh vẫn còn nhớ được một số "trổ" (đoạn) quan họ cổ nhưng thuyết phục họ hát cho mình nghe thì không dễ dàng gì vì nhiều lý do lắm... Người thì muốn giữ làm của độc khi thi thố lúc hội hè, người thì do đố kỵ...

Nhiều lần anh em tôi phải mang cả dàn máy đến nhà khích lệ rồi ngồi sát họ bí mật bật máy ghi âm giấu trong túi áo..." - ông Cách vừa nói vừa lôi từ trong tủ ra chiếc máy ghi âm bỏ túi cùng hàng chục cuộn băng. Cuộn nào cũng nào cũng được bọc nylon chống ẩm. Đó là một trong những tài sản mà ông cất giữ cẩn thận nhất trong nhà.

Ông nhẹ nhàng cho cuộn băng vào máy... Giọng hát vang lên có chỗ bị rè, bị vấp... lời rất lạ. Ông bảo, đây là bài Giã bạn đấy. Cụ già ấy móm hết răng lên chỉ còn được như vậy thôi... mình may mắn còn ghi lại được chứ người già như chuối chín cây... sau này ai biết được còn có một lời ca như thế!

Để phục vụ cho công việc sưu tầm, ông sắm cả một dàn âm thanh trên 30 triệu đồng. Mục đích chính là gặp cụ nào khó tính, nó là công cụ hỗ trợ đắc lực để tạo không khí, lấy hứng... Hay còn gọi là... "mồi"!

Ông kể, một lần ông "tăm" được một cụ có lời cổ hiếm, chưa ai biết. Ông liền bàn với một cậu thanh niên chở máy móc đến tận nhà phục vụ, thế mà việc đó khiến cụ già có cảm hứng "bật" cả "bảo bối" ra.

Ngoài sân nhà ông Cách, còn có chiếc thuyền cổ bằng tôn do ông thuê thợ gò thửa riêng cũng dùng vào mục đích ấy gây cảm hứng để có được những lời hát cổ. Ông nheo mắt ranh mãnh với tôi: "Nếu cậu thấy trên bờ chưa đủ thì ta xuống thuyền cho có hứng...". Ngoài ra ông cũng cất một ngôi nhà "thật ra dáng quan họ". Ông cho biết riêng bài trí cũng đã mất gần trăm triệu đồng. "Ai yêu quan họ là tôi sẽ trải chiếu mời họ thâu đêm suốt sáng luôn" - ông hể hả.

Hơn 10 năm nay nhà ông đã là chiếu quan họ cho khách thập phương... Thấy ai yêu ai thích, ai có lời hay ý lạ là ông mời đến. Có lần phải ngồi chầu rìa hàng mấy ngày mới moi được một đoạn quan họ cổ, rồi tiu nghỉu khi nghe các cụ tranh cãi. Chẳng biết đường nào mà lần. Mỗi người một phách. Ông lại lăn lội sưu tầm tiếp những trổ khác để ghép lại. Sau đó lại mang đến nhà ngồi hát cho các cụ già nghe... "Hội đồng" ấy xuôi tai là tạm yên tâm thôi chứ quan họ có ký âm gì đâu, nó sống được trong dân gian là nhờ truyền khẩu.

Bây giờ ông Cách có thể thể hiện được 120 làn điệu quan họ với hơn 200 lời ca. Ngày xưa, một liền anh liền chị nổi tiếng cũng chỉ hát được 20-30 làn điệu!

"Hợp đồng" dạy quan họ vào... 30 Tết

Một tiết mục quan họ

"Ba mươi Tết đang ngồi gói bánh chưng thì điện thoại réo vang. Đầu kia giọng một người lạ... Xin lỗi! Đây có phải là nhà anh Cách dạy quan họ không?... Tôi bỏ dở cả nồi bánh cho vợ trông lên đường... làm "thầy"..." Đó là dịp 30 Tết năm 2003. Ông Cách được Chủ tịch tỉnh Bắc Ninh Ngô Văn Luật mời đến cơ quan truyền cho ông mấy làn điệu quan họ cổ để ông hát giao lưu với khách nhân dịp Tất Niên.

Năm 2002 một giám đốc công ty trách nhiện hữu hạn cũng nhằm ngày 30 Tết, tờ mờ đất đã xịch ô tô trước cổng yêu cầu ông truyền cho một bài quan họ cổ để đến chiều tự thể hiện trong buổi giao lưu ký hợp đồng với đối tác Hàn Quốc. Đó là một chủ công ty sản xuất vật liệu xây dựng.

Chỉ trong vòng mấy tiếng, ông vừa dạy hát vừa chuẩn bị mâm ngũ quả cúng tổ tiên... Ai vào nhà chơi cũng thấy lạ về cách học, cách truyền nghề quan họ của ông Cách.

Gần một năm sau, khi ông Cách đang sửa "ngôi nhà quan họ" thì một chiếc ô tô tải lạ hoắc đậu xịch trước cửa. Một người đàn ông com lê cà vạt bệ vệ tươi cười bước xuống: "Bác còn nhớ em không? Hôm nay bác thích loại gạch lát nền nào em biếu bác gọi là chút lòng quan họ..." - đó chính là anh chàng giám đốc học hát quan họ ngày nào.

Ông Cách bảo, quan họ có tình lắm. Chơi quan họ thì không ai nghĩ đến tiền bạc. Ngày xưa các cụ không cho liền anh liền chị lấy nhau là vì cả hai ham mê quan họ thì lấy ai lo cơm cháo trong nhà. Và cũng một phần để cho cái tình ấy da diết! Quan họ vì thế càng đằm thắm hơn!? Cái tình thì tiền nào có thể mua nổi! "Tôi đã truyền nghề cho hàng trăm người, có nhiều người thành danh. Có cụ già học hát bảo: hát được bài hát cổ có về với tiên tổ cũng ngậm cười nơi chín suối! Cậu về Hà Nội cho tôi gửi bài hát này theo nhé!"

Giọng ông ngân lên không gian trong căn phòng như trầm lắng... hoà vào không khí đất nước đang rạo rực vào Xuân:
"Có cho hự là kết à ngãi í ơ, ơ
nay giao í ơ, ơ ờ ớ hoà, thì từ í ơ. ơ ờ ớ đây í i
(về là chứ đôi người về mai người lại mà sang chơi ngay)2
Về là chứ đôi chứ đôi người về mai người lại sang chơi liền i ì."

"Đây là bài Giã bạn lời cổ đấy. Quan họ cứ hát đến Giã bạn là hết hội nhưng cái chữ liền ở điệp khúc lần thứ ba ấy là quan họ tôi muốn mời mọi người đến với quan họ không phải chờ đến những cuộc thi hay ngày hội từ mồng Bốn Tết mà là liền đấy! Bất cứ lúc nào!".

• Minh Thụy