Hoài niệm Hà Nội xưa trong những biệt thự cổ

Những ngôi biệt thự xây trước năm 1954 tại Hà Nội không chỉ có phong cách kiến trúc độc đáo, hình thức sang trọng mà còn mang lại cảm giác tinh tế, quý phái, khác hẳn những ngôi biệt thự mới xây vài chục năm trở lại đây.

Biệt thự Pháp: Chuyện một thòi chưa kể
>> "Đột nhập" ngôi biệt thự "độc" nhất Hà Nội
Biệt thự cổ: Giá 1m2 bằng căn hộ tập thể
Huy động nguồn lực bảo tồn phố cổ
Cơ hội cho người giàu mua biệt thự cổ ở Hà Nội

Hầu hết, những chủ nhân ngôi biệt thự đẹp Hà Nội xưa là bác sĩ, kỹ sư, luật sư, giáo sư, những chủ hiệu buôn, doanh nhân tiếng tăm... không giống chủ nhân mới bây giờ.

Giữa phố Phan Bội Châu nổi bật ngôi nhà hai tầng có bóng dáng như nhà vườn Huế cách điệu ẩn mình giữa vườn cây rộng. Những năm 1980, nhà ấy vẫn là phòng khám bệnh của một ông cụ bác sĩ tốt nghiệp từ thời Tây.

Nhà ấy đẹp. Tuy không phải là biệt thự đẹp nhất Hà Nội, nhưng mỗi lần đi qua đây tôi lại bị ám ảnh một câu hỏi: làm thế nào mà ông bác sĩ có thể tồn giữ được vị trí chủ nhân của nó, khi mà Hà Nội có bao nhiêu biến cố đổi thay: chiến tranh, loạn lạc, những hấp lực của tiền bạc, những thèm khát chiếm giữ tranh giành, cả trăm năm quay cuồng hợp/tan/tụ/tán.

Nhiều biệt thự vốn là của người Pháp. Năm 1923, Hà Nội chỉ có 4.000 người Pháp, nhưng họ ở một nửa thành phố, còn 120.000 người Việt chen chúc trong 45% diện tích, còn lại 5% là của người Hoa... Từ sau những năm 1940, khi người Nhật vào Đông Dương, nhiều người Pháp rời Hà Nội vào Nam hay về nước. Người Việt bắt đầu mua lại bất động sản của họ.

Cuối phố Hai Bà Trưng có ngôi biệt thự mặt tiền rộng hơn chục mét. Nhà gạch cao 3 tầng lùi sâu vào trong sau hai cây muỗm xum xuê. Cổng gỗ kín mít chỉ mở ra khi còi ô tô bim bim rồi lại khép vội như thể muốn tránh xa cái ồn ã phố phường... đấy nhà nhà ông Nghị Lam – ông là nghị viên dân biểu Bắc kỳ.

Những này đầu tiếp quản, Hà nội vắng hoe. Cuối phố Bà Triệu có cả dãy nhà không có người ở. Nhiều người vào Nam gửi lại nhà cho bà con trông hộ, người trông không xuể nên có ai đến hỏi thuê thì mừng lắm.

Sau 9 năm rong ruổi trên các nẻo đường kháng chiến, cha mẹ tôi về Hà Nội với một gia đình đông đúc, bố tôi có khoản lương tháng là 40 kg gạo, nhưng nhờ mẹ tôi vốn căn cơ tần tảo nên dành dụm được ít nhiều... Tuy vậy, trong cái biệt thự gần 10 phòng, cả nhà tôi gần chục người cũng chỉ dám thuê một buồng vài chục mét vuông mặt phố với giá 5 đồng/tháng. Chỉ ít lâu sau, ngôi biệt thự ấy là có 10 gia đình đến ở, tổng số hơn 30 người lớn bé già trẻ.

Tôi vẫn nhớ những năm 1964, trước khi Hà Nội bị bom Mỹ đánh phá, ngôi biệt thự chúng tôi ở rất rộng rãi, rất nhiều trẻ con và có vô số chỗ trốn tìm bí mật, tìm mãi không ra. Tôi cũng nhớ cái sân chung rộng của ngôi nhà ấy đã tổ chức một buổi liên hoan to lắm, tiễn một bác người miền Nam tập kết đến ở ít lâu, rồi bác lại tạm biệt cả số nhà quay vào Nam chiến đấu.

Trong số nhà có cái bếp chung mái bằng - sân phơi chung cho cả số nhà, là nơi trẻ con thích tụ tập buổi tối. Những đêm mất điện thì trăng vẫn sáng, gió thổi lồng lộng tứ phía... nhìn ra xa tít là thấp thoáng những chiếc lá dừa trong công viên Thống Nhất... Nhưng tôi không thể nhớ được là làm thế nào mà cả nhà có thể đủ không khí để thở những đêm hè ngột ngạt, chỉ với mỗi cái quạt 35 đồng.

Anh chị lớn đi học, ra công tác và có gia đình gần xa. Cha mẹ già rồi cũng khuất núi, hàng xóm cũng dần thay đổi. Có căn buồng một năm đổi mấy lần chủ nên nhiều lúc tôi cũng chẳng biết họ là ai. Ngay tầng trên nhà tôi ở là một ông dân tộc Tày ở Cao Bằng, đi bộ đội sang Lào chiến đấu, lúc về hưu mới lập gia đình có hai đứa con bé tí.

Chủ của những ngôi biệt thự thời xưa đa số là những trí thức - ảnh minh hoạ

Trần Huy Ánh