Người tiêu dùng Việt: “Thượng đế” thành “nạn nhân”

- Mặc dù Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng (BVQLNTD) đã được thực thi vừa tròn một năm nhưng trên thực tế, các vụ việc vi phạm về quyền lợi người tiêu dùng (NTD) xảy ra ngày một nhiều với tính chất nghiêm trọng ngày một tăng.

Xử lý chưa nghiêm minh

Theo ông Phùng Đắc Lộc, Tổng thư ký Hiệp hội Bảo hiểm Việt Nam, đã có một số vụ việc điển hình gây xôn xao dư luận trong thời gian qua như: một số tổ chức, cá nhân thu thấp thông tin cá nhân (địa chỉ cư trú, địa chỉ email, điện thoại) bán dữ liệu cho các tổ chức, cá nhân kinh doanh để tiếp thị; hàng loạt vụ ngộ độc thực phẩm khi ăn thức ăn tại các nhà hàng, nhà cung cấp thức ăn công nghiệp; phân bón giả làm hại mùa màng, gây thất bát tại Mai Châu, Hoà Bình và một số địa phương khác; xe ô tô chở khách du lịch bị tai nạn làm khách bị thương vong, các chủ dự án bán nền đất, căn hộ thu đủ tiền nhưng không giao nhà đúng tiến độ; Ban quản lý toà nhà tuỳ tiện tăng phí dịch vụ bị người tiêu dùng phản đối; một loạt các phòng khám đa khoa Trung Quốc quảng cáo sai quy định, thu tiền phí dịch vụ đắt đỏ và mới đây nhất là một bệnh nhân nữ tử vong tại phòng khám Maria.

Tuy nhiên, hầu hết các vi phạm trên chưa dường như được xử lý quyết liệt và nghiêm minh để mang tính răn đe, ngăn chặn những hành vi tái phạm.

Có nhiều nguyên nhân dẫn đến tình trạng trên, trong đó nguyên nhân quan trọng là Luật BVQLNTD hiện nay có nhiều điều chưa đảm bảo tính minh bạch, dẫn đến việc những vi phạm chưa được nghiêm minh.

Luật còn nhiều bất cập

Theo Tiến sĩ Nguyễn Thị Vân Anh, khoản 2, điều 10 Luật BVQLNTD quy định tổ chức, cá nhân kinh doanh bị cấm thực hiện hành vi quấy rối NTD và bị xử phạt hành chính trong hai trường hợp: Tiếp thị trái với ý muốn của NTD từ hai lần trở lên. Có hành vi khác gây ảnh hưởng đến công việc, sinh hoạt bình thường của NTD. Tuy nhiên, quy định này không rõ ràng vì hành vi gây cản trở không nói rõ tiêu chí xác định. Còn hành vi tiếp thị trái ý muốn NTD phải vi phạm đến lần thứ hai mới bị xử lý, mặc dù cũng ảnh hưởng đến công việc, sinh hoạt của NTD.

Về trách nhiệm quản lý nhà nước, khoản 5 điều 48 quy định, Bộ Công thương có trách nhiệm: thanh tra, kiểm tra, giải quyết khiếu nại, tố cáo, xử lý vi phạm pháp luật về bảo vệ NTD. Khoản 4, điều 49 cũng quy định, UBND các cấp có trách nhiệm tương tự. Nghị định 99/2011/ND-CP lại không giải thích cụ thể thẩm quyền của Bộ Công thương, UBND các tỉnh, huyện, xã trong vấn đề này. Do đó đến nay, NTD vẫn không rõ nếu khiếu nại, tố cáo về hành vi vi phạm pháp luật về bảo vệ quyền lợi NTD thì gửi đến cơ quan nào?

Một trong những ưu điểm của Luật BVQLNTD là tạo điều kiện thuận lợi cho NTD thực hiện quyền khởi kiện để bảo vệ quyền lợi của mình thông qua quy định các điều kiện để vụ án dân sự về BVQLNTD được giải quyết theo thủ tục đơn giản (khoản 2, điều 41).

Tuy nhiên, quy định này đến nay NTD chưa có điều kiện pháp lý để thực hiện, bởi những lý do sau: Thế nào là vụ án đơn giản, có chứng cứ rõ ràng chưa được giải thích cụ thể nên rất khó xác định trong thực tế; Thủ tục đơn giản chỉ được áp dụng để giải quyết đối với vụ án dân sự về BVNTD nếu điều này quy định trong pháp luật về tố tụng dân sự. Rất tiếc đến nay Luật tố tụng dân sự sửa đổi (2010) cũng chưa thừa nhận điều này.

Từ sự bất cập trong quy định của Luật BVQLNTD và Bộ luật tố tụng dân sự có thể thấy, quy định về thủ tục đơn giản mà NTD kỳ vọng sẽ giúp mình khi lựa chọn toà án để giải quyết tranh chấp với thương nhân không biết đến bao giờ mới có giá trị áp dụng trong thực tế.

Theo Tiến sĩ Bùi Nguyên Khánh, Viện Nhà nước và Pháp luật, người tiêu dùng được gọi là “thượng đế” do họ có khả năng, điều kiện và phạm vi lựa chọn rộng lớn, quyền bỏ phiếu bằng đồng tiền. Tuy nhiên, trong điều kiện các thiết chế thị trường chưa hoàn thiện, tính minh bạch chưa được đảm bảo thì “thượng đế” luôn có nguy cơ trở thành “nạn nhân” trước sự lạm dụng ưu thế của nhà kinh doanh thông qua phương thức kinh doanh gian dối, thiếu trung thực và được nguỵ trang dưới nhiều hình thức tinh vi. Do đó, bảo vệ NTD luôn là nhiệm vụ quan trọng của mỗi quốc gia trong bối cảnh toàn cầu hoá hiện nay.

Hoàng Yến