Làm tiền người nuôi cá ba sa

Cảnh lấy mẫu cá...

TTCN - Giá cá tra, ba sa cứ sụt giảm, đầu ra khó khăn khiến hàng chục ngàn hộ dân ở ĐBSCL thua lỗ nặng nề.

Đã vậy, trong tình cảnh đó các công ty chế biến, thu mua lại bày ra đủ cách làm tiền làm tội nông dân.

Chị Hứa Thị Thưởng (chi hội nghề cá Hòa Bình, Châu Phú, An Giang) ấm ức: “Nằm trong câu lạc bộ (CLB) cung cấp cá nguyên liệu, đóng lệ phí 2,4 triệu đồng, có hợp đồng tiêu thụ với công ty tôi vẫn không bán được cá!”. Thấy cá ao nuôi của mình vào lứa thu hoạch, chị liên hệ với Công ty Nam Việt. Hơn hai tuần sau người thu mua tên Tý mới xuống ao lấy mẫu cá đi thử, thu 300.000 đồng, bảo tuần tới sẽ cho biết kết quả cá có bị nhiễm kháng sinh, hóa chất cấm hay không.

Chờ mãi vẫn thấy im hơi lặng tiếng, chị hỏi thì Tý trả lời mẫu cá không đạt. Giá cá ngày càng sụt giảm, việc cần bán cá càng thúc bách hơn, chị lại tìm đến công ty. Tý lại xuống ao lấy hai mẫu, thu thêm 600.000 đồng. Thế rồi chị đợi cả tháng trời mà phía công ty cứ lần lữa mãi không chịu mua, cuối cùng chị bán cá cho Công ty TNHH Hùng Vương (Tiền Giang). 1,3 tỉ đồng tiền bán cá nhưng sau ba tháng chị mới nhận vài chục triệu đồng! Bao lần chị xuống tận Tiền Giang đòi tiền đành về tay không, công ty vẫn hẹn lần lữa không biết bao giờ trả...

Dịch vụ... lấy mẫu thu tiền

Dù không bán được cá thì rất nhiều hộ vẫn phải nộp tiền thử mẫu cá như chị Thưởng! Tại các vùng nuôi ở An Giang, Đồng Tháp, Cần Thơ... không biết bao nhiêu nhóm thu mua của một số công ty ngày ngày... xách dao rảo xuống tận ao bè mổ xẻ cá lấy mẫu rồi ngang nhiên đòi tiền người nuôi! Có công ty thu 300.000 đồng, công ty thu 600.000 đồng, có nơi thu tới 1 triệu đồng cho mỗi mẫu cá. Qua tìm hiểu của chúng tôi, việc “lấy mẫu - thu tiền” này chỉ có ở vài công ty có khả năng thu mua cá tra, ba sa số lượng lớn.

Một sáng, chúng tôi bám theo nhóm thu mua của Tý (Công ty Nam Việt) đang đi lấy mẫu ở Phú Tân (An Giang). Tại ao nuôi anh Nguyễn Văn Chên - ấp Bình Phú 2, xã Phú Bình - chủ ao quăng chài vớt lên bốn con cá, từng con được bọn Tý chọc tiết, lóc thớ thịt hai bên. Mấy thớ thịt vừa lóc ra, rửa bằng nước múc từ ao nuôi, đem bỏ vào túi nilông. Tý xé một mẩu giấy nhỏ từ vỏ bao thuốc lá ghi tên, số chứng minh nhân dân của chủ ao vào rồi nhét vào túi đựng mẫu cá. Xong, chỉ việc ghi tên, địa chỉ vào một tờ giấy photo sẵn và... thu tiền!

Mẩu giấy xé nhỏ ghi tên, số CMND chủ ao đang được nhét vào túi nilông đựng mẫu cá

Ở các ao kế, cái “qui trình” ấy cũng diễn ra khá nhanh và tương tự. Bọn Tý tiếp tục xuống Bình Thạnh Đông. Với ao nuôi của hộ Trương Thị Bích Liễu, ấp Bình Quới, anh ta đề nghị: “Mấy lần trước thử không đạt, lần này lấy hai mẫu... cho chắc ăn!”. Những thớ thịt lóc ra từ mớ cá được bỏ vào hai túi nilông.

Tý vừa viết giấy đăng ký vừa nói: “Lấy lại mấy cái tên cũ không được, hai mẫu này phải đăng ký với hai cái tên khác! Kiếm tên khác đi!”. Người nhà lăng xăng mượn thêm giấy CMND của một người tên Nguyễn Văn Tam. Ghi xong, Tý trả giấy CMND và thu 600.000 đồng... Quan sát kỹ chúng tôi thấy các chủ ao đều không hề nhận lại bất kỳ một chứng từ nào...

Những ngày sau mấy nhóm thu mua khác vẫn đều đều đi xuống vùng nuôi này “lấy mẫu - thu tiền”. Chúng tôi còn gặp một thanh niên tên Đậm, xưng là người của Công ty Nam Việt đang thu mẫu kiểu... đại trà. Số mẫu cá đựng đầy nửa bao tải và chiếc cặp tiền đã căng đầy mà anh ta vẫn tiếp tục ghé lại từng ao bè... lấy tiếp!

Ao nuôi cá của anh Dương Văn Phú đang bỏ không vì Công ty TNHH Hùng Vương nợ tiền bán cá tới 1,7 tỉ đồng không trả…

Đậm vừa đi khỏi, bao người nuôi cá phân vân: “Không biết đem mẫu về công ty hay... đi nhậu! Chỉ trong một buổi mà thu được cả chục triệu đồng...”. Bao người lẳng lặng nhìn nhau, thở dài: “Đành phải chịu vậy để hi vọng còn có thể bán được cá. Nếu không, chờ đến lúc nào đây!”.

Nỗi khổ đầu ra

16 chủ ao tại ấp Thới Thạnh, Thới Thuận, Thốt Nốt (Cần Thơ) cho hai nhân viên thu mua tên Tùng và Hải của một công ty ở Sa Đéc (Đồng Tháp) lấy mẫu thử với giá 1 triệu đồng/mẫu. Chờ đến mỏi mòn, khi hỏi kết quả thử thì hai anh này trả lời bằng cách... thông báo qua nhiều người trung gian rằng “chỉ hai trong 16 ao có mẫu thử đạt” (?!). Vậy nhưng, ao “may mắn” có mẫu thử đạt đó cũng không bán được cá cho công ty nọ.

Ông Hình Phúc Châu, một nạn nhân, nhận định: “Thay vì trả lời kết quả thử bằng giấy tờ hay báo trực tiếp cho mình thì họ lại loan tin rộng rãi như cố ý cho cánh thu mua của các công ty đều biết, để từ đó tất cả cùng nhau bắt chẹt, ép giá người nuôi chúng tôi”. Thật vậy, lúc lấy mẫu, giá cá đang trên 11.000 đồng/kg, thế rồi sau đó các ao ở đây dù nổi tiếng với loại cá thịt trắng luôn được các nhà máy chế biến ưa chuộng vẫn rất khó bán. Càng khó bán càng bị trả giá mua thấp xuống nữa!

Nhân viên thu mua tên Đậm đi lấy mẫu đại trà với nửa bao đựng mẫu cá và chiếc cặp căng đầy tiền...

Trở lại các ao nuôi ở Phú Tân, sau lần lấy mẫu ấy, phía Công ty Nam Việt cứ liên tục thông báo giá mua cá thấp dần. Thấy Tý mãi im hơi lặng tiếng, anh Chên gọi điện hỏi, Tý đưa ra giá 8.700 đồng/kg và bảo “chịu thì bán, không thì thôi”. Với ao cá của anh Huỳnh Công Tạo, từ mức giá 10.200 đồng/kg rớt xuống còn 9.000 đồng/kg anh vẫn chấp nhận bán thì Tý lại bảo mẫu thử bị nhiễm kháng sinh, không chịu mua.

Còn ao của chị Liễu, hai mẫu thử đó phía công ty bảo vẫn... chưa đạt! Lại xuống lấy mẫu và thu tiền tiếp, đến mẫu thứ sáu tốn hết 1,8 triệu đồng, công ty mới đưa ra giá mua 9.000 đồng/kg. Ức quá, gia đình chị bèn liên hệ vài nơi khác, cuối cùng cái ao nuôi ở đất cồn bãi sát bờ sông Hậu cho loại thịt trắng đẹp này được một công ty mua giá gần 10.000 đồng/kg... Hộ nuôi cá Võ Minh Thành tấm tức: “Lấy mẫu hai lần, lần nào hỏi phía Công ty Nam Việt đều nói không hề có...”. Nhiều trường hợp, nhân viên đi lấy mẫu trả lời thẳng thừng: “Lạc đâu mất rồi, muốn bán cá phải thử lại!”.

Trong tình hình đầu ra khó khăn này các doanh nghiệp (DN) thu mua còn tự đặt thêm việc phân loại màu, phẩm chất thịt cá theo cách của mình rồi áp đặt giá mua cá nguyên liệu của nông dân thấp xuống. Điều này khiến ông Nguyễn Hữu Khánh - phó chủ tịch Hội Nghề cá VN, chủ tịch AFA - bức xúc: “Lâu nay phía nước ngoài chỉ biết đến một sản phẩm philê cá tra - ba sa VN. Giờ các DN tự phân đến bảy loại với bảy màu khác nhau. Ngay cá thịt trắng mà phân ra nào là trắng đục, trắng trong, thật hết biết!”.

Theo ông, sự phân loại này không có cơ sở vì chưa từng có một hệ thống qui chuẩn nào, tất cả từ chủ quan, xuất phát từ ý đồ của nhà chế biến và họ đã thực hiện điều đó để ép giá người nuôi thấp xuống. Với loại cá nuôi bè, DN giờ chỉ mua theo hình thức “bao bệnh”. Nghĩa là không hề biết trước giá mua, sau khi đưa về nhà máy chế biến DN tự định giá dựa theo tỉ lệ phân loại của mình.

Bởi vậy, nhiều bè nuôi chỉ còn nước bán đổ bán tháo cho thương lái giao hàng chợ. Vừa bán xong bè cá 40 tấn giá chỉ 9.000 đồng/kg, bà Bùi Thị Hiền (làng bè Đa Phước, An Phú) như người thất thần: “Bán kiểu này cũng là tự sát! Thu hoạch, cân bán trong năm ngày nên tỉ lệ hao hụt khá cao, cá chết nhiều lắm!”. Bà Hiền lỗ 70 triệu đồng...

Trong cuộc chạy đầu ra nghiệt ngã đó, một qui luật đã hình thành xưa nay: muốn bán cá sớm thì phải biết điều, phải lót tay cho người thu mua. Ông Võ Văn Hộ, chi hội nghề cá Hòa Bình, than: “Có bè nào bán được mà không lót tay đâu. Giá cá lỗ lã này, càng nuôi thêm một ngày là lỗ thêm một ngày từ 5 triệu đồng trở lên. Ai lót nhiều hơn bán được trước, một bè phải lót 5-10 triệu đồng!”.

Nhiều hộ thừa nhận việc chung chi tâm sự: “Chỉ mỗi việc lấy mẫu thử thôi, họ bảo mẫu không đạt cũng đủ chết! Rồi mình biết bán cá cho ai đây!”. Trong vai người cần bán cá, chúng tôi tìm đến nhà anh Hai Khởi ở ấp Khánh Lợi, Khánh Hòa, Châu Phú. Anh Khởi vừa lót tay cho người thu mua của Công ty Nam Việt mới “ra” được sớm cái ao cá. Đi cùng chúng tôi có người em bà con của anh cũng đang cần bán cá gấp nên Hai Khởi thành thật bảo: “Nó nói thẳng, đòi thẳng luôn. Hiện một ao phải chung chi 2-3 triệu đồng...”.

Anh dẫn chúng tôi tìm gặp anh em Ninh, trong nhóm thu mua của Công ty Nam Việt. Có lẽ vì từng được anh Hai Khởi “biết điều” nên khi vừa đề cập tới, Ninh nói ngay: “Được rồi, sáng mai tụi tui sẽ qua lấy mẫu liền”. Còn Bảy An - anh của Ninh - bảo: “Mai qua lấy mẫu, nếu đồng ý giá tuần sau cho bắt cá luôn”. Trong câu chuyện, Bảy An thổ lộ: “Lấy mẫu là lấy cho có vậy thôi, chứ thực ra muốn cho đạt là đạt, muốn cho không đạt là không!”. Anh ta cho biết mỗi lần đem mẫu về Ninh đều “gia công” lại cả. Anh khẳng định: “Lỡ không đạt cũng có cách... làm cho đạt!”.

Bán cá được rồi vẫn chưa yên! Hầu hết các DN đều chậm trả tiền bán cá đến hàng tháng trời, dù hợp đồng thanh toán ghi thời hạn 20- 30 ngày. Cứ mỗi thứ ba, thứ sáu hằng tuần đều đông khổ chủ kéo đến nhà các đầu mối thu mua, đến công ty chầu chực, chờ đợi mỏi mòn nhưng chỉ được hẹn lần hẹn lữa, cùng lắm chỉ trả lắt nhắt mỗi lần vài chục triệu đồng. Nhiều người nuôi còn bị quịt tiền bán cá. Trong khi nợ ngân hàng, nợ vay nóng bên ngoài, đủ thứ nợ khác vây tứ phía khiến bao người nuôi khốn khổ trăm bề và hiện hàng loạt ao bè ở ĐBSCL không thể thả nuôi tiếp, phải bỏ không!

Muốn nhận tiền sớm cũng phải biết điều. Khi đề cập làm thế nào để sau khi bán cá được nhận tiền sớm, Bảy An cười: “Theo hợp đồng, ít nhất cũng 20 - 30 ngày mới nhận đủ tiền. Muốn 10 ngày nhận đủ hết cũng được. Có gì đâu, nói thẳng ra muốn nhận tiền sớm, tiền nhiều thì cứ... cho nhiều tiền là xong ngay!”. Giả vờ ngạc nhiên, anh ta bật mí: “Thì lấy người này đắp qua người kia. Thí dụ, thay vì tới lượt trả cho mấy người khác mỗi người 100 triệu, tụi này ém lại, chỉ đưa 50 triệu. Số tiền dôi ra đó trả trước cho mấy anh, vậy thôi”. Trong buổi gặp đó, qua câu chuyện trao đổi giữa mấy hộ từng bán cá qua anh em Ninh, chúng tôi còn biết thêm: cả khi cân cá, để đỡ bị khó dễ cũng phải “xì” tiền!

ĐỨC VỊNH

Ông Nguyễn Hữu Khánh - phó chủ tịch Hội Nghề cá VN, chủ tịch Hiệp hội Nghề nuôi & chế biến thủy sản An Giang: DN trang bị phương tiện kiểm tra kháng sinh, hóa chất cấm không ngoài mục đích DN tự bảo vệ mình trước nguy cơ sản phẩm bị nhiễm kháng sinh, hóa chất cấm. Tự bảo vệ mình mà bắt người nuôi phải chịu chi phí là vô lý! Hơn nữa, DN không đủ tư cách pháp nhân, việc tự ý đi lấy mẫu, thu tiền này hoàn toàn không có cơ sở pháp lý. Tôi đã từng báo với UBND tỉnh sự việc này nhưng nó vẫn tiếp tục xảy ra, chứng tỏ lỗi trước hết thuộc về công tác quản lý nhà nước: DN làm sai mà chưa có ý kiến, chưa ra lệnh dừng, chưa có biện pháp xử lý... Ông Bùi Hữu Trí - chủ tịch Hiệp hội Thủy sản Cần Thơ: Kiểm nghiệm thật hay không thật, đúng hay không đúng? Cái qui trình lấy mẫu thử, kiểm nghiệm, rồi thông báo kết quả được thực hiện như thế không có cơ sở cho nông dân tin tưởng và hoàn toàn không khách quan. DN là người mua mà lại vừa là người kiểm tra sản phẩm của người nuôi như vậy là hết sức vô lý, giống như... vừa đá bóng vừa thổi còi cũng vừa là thủ môn... Không thể chấp nhận được! Nếu cảm thấy việc kiểm tra này là cần thiết, nên chăng hãy để cho một cơ quan nào đó đủ cơ sở pháp lý, đủ tư cách pháp nhân, hoạt động độc lập đảm nhận. Ông Nguyễn Văn Thạnh - phó giám đốc Sở NN & PTNT An Giang: Từ đầu năm đến nay chúng tôi thường xuyên cho lấy mẫu xét nghiệm phát hiện chất malachite trong cá. Cách đây hai tháng chỉ phát hiện một mẫu bị nhiễm, từ đấy đến nay 100% số mẫu lấy trên cá giống, cá thịt đều hoàn toàn không có... Về mặt pháp lý thì các công ty này không đủ thẩm quyền, tư cách pháp nhân trong việc tổ chức lấy mẫu xét nghiệm thu tiền nông dân, bởi hoạt động đó cần phải đăng ký, cần có chứng nhận đủ điều kiện, đồng thời trang thiết bị cũng phải được thẩm định của các cơ quan chức năng.