Chỉ số minh bạch: Nhiều năm không tiến triển (7g)

- Kết quả khảo sát cho thấy, các chỉ số về tính minh bạch trong môi trường kinh doanh hầu như không tiến triển kể từ năm 2006. Đây là thực trạng đáng lo ngại, nhất là trong bối cảnh triển vọng kinh tế khó khăn, niềm tin của các doanh nghiệp giảm mạnh.

Báo cáo Chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI) 2011 vừa được công bố ngày 23/2. Bên cạnh những tiến triển đáng kể so với kết quả năm 2010 như công tác điều hành của chính quyền địa phương, mức độ hài lòng với chất lượng lao động, chi phí gia nhập thị trường… thì một chỉ tiêu quan trọng là tính minh bạch của trong môi trường kinh doanh lại là hầu như không thay đổi.

Đây là vấn đề quan ngại trong khảo sát PCI nhiều năm nay. Mỗi năm, doanh nghiệp tham gia điều tra PCI đều đánh giá khả năng tiếp cận các tài liệu của chính quyền để phục vụ cho quá trình sản xuất kinh doanh theo thang điểm từ 1 đến 5, trong đó 1 là không thể tiếp cận được và 5 là rất dễ tiếp cận.

Những tài liệu này được chia thành hai nhóm. Một là Các văn bản pháp luật (như Luật, các văn bản pháp luật cấp tỉnh và ngân sách của tỉnh…) và hai là Tài liệu kế hoạch (như các dự án đầu tư của Trung ương, kế hoạch phát triển cơ sở hạ tầng, các bản đồ và thông tin quy hoạch sử dụng đất…). Tuy nhiên, sau khi đạt cao nhất là 3,11 vào năm 2008, khả năng tiếp cận tài liệu pháp luật đã giảm xuống 3,03 vào năm 2011.

Đáng quan ngại nhất là quan hệ cá nhân tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc doanh nghiệp tiếp cận tài liệu. Năm 2011, 75% các nhà đầu tư cho rằng cần phải có mối quan hệ với cơ quan Nhà nước để tiếp cận tài liệu pháp luật và kế hoạch, so với tỷ lệ 40% nhà đầu tư năm 2008. Tình trạng quan hệ cá nhân ngày càng được coi trọng trong môi trường quản lý kinh doanh đã làm nản lòng các doanh nhân và tác động tiêu cực đến hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp theo hai cách. Thứ nhất, chính quyền sẽ dành nhiều ưu đãi cho doanh nghiệp thân quen hơn là doanh nghiệp có năng lực kinh doanh giỏi. Thứ hai, nhà đầu tư phải đầu tư thời gian và nguồn lực vào việc xây dựng phát triển các mối quan hệ trong khi có thể sử dụng nguồn lực đó phục vụ tốt hơn cho hoạt động kinh doanh.

Tham nhũng nhỏ giảm, tham nhũng lớn tăng

Một chỉ số khác cũng phản ánh sự thiếu minh bạch là chi phí không chính thức. Đáng chú ý là dù tình trạng nhũng nhiễu, tham nhũng nhỏ lẻ đã giảm đáng kể nhưng tình trạng tham nhũng quy mô lớn lại gia tăng.

Năm 2006, 70% doanh nghiệp trong khảo sát đồng ý rằng các doanh nghiệp cùng ngành phải trả nhiều chi phí không chính thức. Năm 2011, tỷ lệ này đã giảm một cách đáng ngạc nhiên xuống còn 52%, mặc dù có những quan ngại rằng tình trạng tham nhũng ở Việt Nam gia tăng. Đồng thời, tỷ lệ doanh nghiệp dành hơn 10% tổng thu nhập để chi trả chi phí không chính thức đã giảm từ 13% năm 2006 xuống còn 7% năm 2011. Tỷ lệ doanh nghiệp cho rằng tình trạng nhũng nhiễu khi giải quyết các thủ tục cho doanh nghiệp khá phổ biến đã giảm xuống mức 40% (tương đương năm 2006), sau khi tăng vọt lên 51% năm 2009.

Đây là những tiến triển quan trọng và rất đáng ngạc nhiên, phần nào phản ánh những nỗ lực không ngừng nhằm hạn chế tham nhũng sau thời điểm ban hành Luật chống tham nhũng năm 2008. Mặt khác, điều này cũng có thể phản ánh sự tăng trưởng nhanh của khu vực kinh tế tư nhân. Với quá nhiều doanh nghiệp hoạt động như hiện nay, cán bộ nhà nước có lẽ chỉ cần để ý đến các doanh nghiệp lớn và có tiềm lực mà bỏ qua các doanh nghiệp nhỏ.

Tuy nhiên, kết quả điều tra chi phí không chính thức trong PCI cảnh báo rằng tham nhũng quy mô lớn hơn dường như lại gia tăng theo thời gian. Tiêu biểu như việc chi tỷ lệ hoa hồng lớn khi ký kết các hợp đồng mua sắm công hoặc các thỏa thuận “béo bở” liên quan đến đất đai. 56% doanh nghiệp tham gia đấu thầu các dự án của nhà nước cho biết việc chi trả hoa hồng là phổ biến, so với mức 41% của năm trước.

Mặc dù tham nhũng nhỏ gây phiền toái cho doanh nghiệp đã giảm, song xét cho cùng, tham nhũng lớn vẫn nguy hiểm hơn bởi nó góp phần làm tăng sự bất công giữa một nhóm ít người có quan hệ tốt với chính quyền và phần còn lại của đất nước, đồng thời ảnh hưởng tới niềm tin vào bộ máy nhà nước.

Dương An