"Siêu” dự án đường sắt: Đừng mắc nợ tương lai

Dự án cao tốc Bắc Nam đang chờ đợi kết quả cuối cùng từ Quốc hội. Dư luận đang hy vọng và tin tưởng vào sự sáng suốt, tỉnh táo và bản lãnh của các đại biểu Quốc hội để khỏi “mắc nợ” với các thế hệ đi trước và cả thế hệ mai sau.

Qua thông tin trên báo chí, người dân được biết trên diễn đàn của Quốc hội có 2 luồng ý kiến khác nhau về dự án đường sắt cao tốc Bắc Nam. Phần đông cử tri cảm thông với nhiều vị đại biểu Quốc hội thiếu thông tin, kiêm nhiệm nhiều việc, hoàn cảnh, phương tiện làm việc eo hẹp nên không có điều kiện tìm hiểu sâu hơn những “ngóc ngách” của dự án. Trong khi đó bài toán kinh tế rất phức tạp, ngay cả một số vị chính khách, một số nhà khoa học cũng còn “ảo tưởng” bởi phép tính thống kê của Việt Nam.

Hãy cùng nhau xem xét, rút kinh nghiệm về bài học thực tế của các quan chức thuộc tỉnh Champagne-Ardenne (Pháp) suy nghĩ như thế nào trước khi "bấm nút" về dự án đường sắt cao tốc?. Sau khi dự án xây dựng tuyến đường sắt cao tốc cho tỉnh Champagne-Ardenne (Pháp) được đề xuất vào tháng 2/2004, dự án được giao cho một đội ngũ đông đảo các nhà khoa học chuyên ngành gồm nhiều ngành liên quan, để nghiên cứu tiềm năng và tác động của tuyến đường này đối với tỉnh Champagne-Ardenne.

Dự án bắt đầu bằng việc nghiên cứu kinh nghiệm của những tỉnh khác của Pháp đã có đường sắt cao tốc để rút ra những bài học tác động tích cực và tiêu cực của dự án đến các hoạt động kinh tế xã hội. Sau đó, dựa trên đặc thù của tỉnh Champagne-Ardenne, các nhà khoa học đã sử dụng nhiều phương pháp nghiên cứu như tài liệu lưu trữ, phân tích thống kê, phân tích kỹ thuật, mô phỏng tình huống, phỏng vấn những đối tượng liên quan và sử dụng tất cả mọi nguồn số liệu kinh tế, kỹ thuật, địa lý, môi trường vv... để nghiên cứu rất chi tiết mọi điểm liên quan đến tuyến đường sắt.

Các lĩnh vực chủ yếu được quan tâm nghiên cứu bao gồm tiềm năng sử dụng đường sắt cao tốc, quy hoạch địa chính, vấn đề môi trường, khả năng mở rộng, những rủi ro phát sinh vv…

Sau gần 2 năm làm việc cật lực, đến tháng 2/2006 các nhà khoa học của Pháp đã đưa ra bản báo cáo bao gồm : Bản nội dung 16 trang; Tổng hợp 33 trang; Phần 1: 264 trang, phụ đề 79 trang. Phần 2: 275 trang. Trên cơ sở báo cáo này Ủy ban tỉnh họp, bàn luận kỹ càng, cân nhắc mọi yếu tố rồi mới đưa ra quyết định xây dựng tuyến đường sắt cao tốc này cho tỉnh Champagne-Ardenne.

Thế mới biết ở Pháp tuy là một đất nước nổi tiếng về đường sắt cao tốc (TGV), tức là họ có rất nhiều kinh nghiệm, nguồn vốn, điều kiện để xây dựng cũng như khả năng để sử dụng đường sắt cao tốc mà họ còn cẩn trọng như thế nào trước khi quyết định xây một tuyến đường sắt cao tốc mới chỉ cho một tỉnh thôi, chứ chẳng nói là cho cả nước như Việt Nam.

Đường sắt cao tốc đành rằng là "giấc mơ đẹp" nhưng sẽ chỉ trở thành hiện thực khi chúng ta biết đặt nó vào trong bài toán tổng thể phát triển kinh tế xã hội bền vững của đất nước. Còn biết bao dự án cấp bách thiết thực khác đang "khát vốn" đầu tư như năng lượng, giáo dục, y tế , giao thông, thủy lợi, nông nghiệp nông thôn vv...vẫn phải xếp hàng chờ đợi.

Nhật Bản cho chúng ta vay tiền là đáng quý , nhưng là người đi vay, chúng ta nên nghĩ số tiền vay ấy làm vào việc gì trong vô số việc cần kíp cho có hiệu quả nhất. Tất nhiên, họ cho ta vay không phải để ta thích làm gì thì làm, mà họ còn muốn chúng ta phải làm những việc gì đó có lợi cho họ. Theo ước tính các nguồn vốn ODA thông thường đến gần 70% dòng chảy của tiền sẽ được lưu thông trong nước cho vay như chế tạo các phương tiện thiết bị, thi công, giám sát, tư vấn vv…

Đừng quên bản chất ODA cũng có những mặt trái của nó. Người dân Philippin đã tự hào khi coi ngày chấm dứt nhận viện trợ ODA như ngày độc lập thứ hai của dân tộc mình sau độc lập về chính trị.

Đất nước ta vẫn còn rất nhiều người nghèo mà phần lớn người nghèo lại là nông dân. Lĩnh vực nông nghiệp, nông thôn chịu nhiều thiệt thòi nhất sau khi nước ta gia nhập WTO. Đầu tư cho nông nghiệp đang bị giảm nghiêm trọng, năm 2008 chỉ còn chiếm 6,4% tổng đầu tư toàn xã hội so với 13,8% năm 2000; trong đó đầu tư của nhà nước giảm từ 12,2% xuống còn 7,4% (theo báo cáo Dự án Tái cấu trúc nền kinh tế của CIEM).

Với nhóm ngành nông lâm thủy sản, tỷ lệ bảo hộ hữu hiệu giảm từ 7,4% trong năm 2005 xuống 0,52% trong năm 2009 . Ở Việt Nam, chỉ có duy nhất nhóm ngành này là có thể cạnh tranh, mà tỷ lệ bảo hộ hữu hiệu giảm là một thiệt thòi lớn cho những người sản xuất nông nghiệp.

Theo một số chuyên gia kinh tế , nếu dự án đường sắt cao tốc này được thông qua chắc chắn sẽ lạm phát, nhập siêu cao và thâm hụt ngân sách. Với phương án vốn có thể huy động một phần quan trọng từ cả ngân sách nhà nước lẫn doanh nghiệp, thì không hiểu đầu tư cho nông nghiệp những năm tới sẽ ra sao, trong khi đây vẫn là cuộc sống của gần 70% người dân và là “cái bụng” của cả nước.

Hơn nữa, nhiều nghiên cứu và thực tế đã chứng minh ở nước ta hiệu quả kinh tế xã hội của đầu tư vào nông nghiệp nhìn chung cao hơn đáng kể so với đầu tư vào công nghiệp, và nông nghiệp luôn là chỗ dựa khi có khủng hoảng cả về kinh tế và xã hội.

Trong khi đó Hệ số sử dụng vốn (ICOR) theo các giai đoạn phát triển của Việt Nam rất đáng báo động. Thời kỳ 2001-2006 chỉ số ICOR là 7,24; giai đoạn 2002-2007 là 7,58; giai đoạn 2003-2008 là 8,36; giai đoạn 2004-2009 là 9,54. Như vậy, trước kia chỉ cần bỏ hơn 7 đồng vốn thì nay chúng ta phải bỏ ra gần 10 đồng vốn để có một đồng tăng trưởng. Các vị đại biểu Quốc hội cần phải chất vấn Chính phủ vì sao trong khi hiệu quả đầu tư càng ngày càng xuống mà chúng ta vẫn say sưa lao vào các siêu dự án thật to, thật hoành tráng!

Ngày trước, chúng ta đã soạn cho trẻ em cuốn “Mười vạn câu hỏi tại sao” để giúp các cháu hiểu các hiện tượng thiên nhiên và khoa học giản đơn. Liệu ngày nay có cần soạn “Một trăm câu hỏi tại sao” để trả lời cho thế hệ con cháu chúng ta về những gì thế hệ hôm nay đang làm không?

Hầu hết các ý kiến của người dân cần có thêm thời gian để bàn cho kỹ, nghĩ cho sâu, chuẩn bị khi đủ điều kiện cả về nhân tài, vật lực phù hợp với tiến trình phát triển của đất nước mới tiến hành thực hiện dự án đường sắt cao tốc Bắc Nam. Động lực quan trọng nhất của các vị đại biểu Quốc hội phải là lợi ích của hàng vạn cử tri mà mình đại diện cũng như hàng chục triệu người dân phải nộp thuế cho Nhà nước. Cử tri cả nước hy vọng và tin tưởng vào sự sáng suốt, tỉnh táo và bản lãnh của các đại biểu Quốc hội để khỏi “mắc nợ” với các thế hệ đi trước và cả thế hệ mai sau.

TS Tô Văn Trường - (Ban chủ nhiệm chương trình KC 08/06-10 Bộ KHCN