Truy lùng ong dữ cho “ông xã”

Tổ ong khi to nhất có thể bằng cái thúng, đường kính 50 cm

Chiều buông rất nhanh trên vùng đồi núi Xuân Hòa (Lập Thạch, Vĩnh Phúc). Ước chừng bóng tối đã nhọ mặt người, ông Nhuận quay lại phía tôi, duyệt qua một lượt: "Mũ bảo hiểm chưa? Áo mưa chưa? Ủng, găng tay chưa? Rồi hả. Vậy thì đi, lên đồi tối là vừa". Lỉnh kỉnh đồ "vũ trang tận răng", tôi theo vệt đèn pin rạch một đường mờ trên con đường đất ngoằn ngoèo đã bị bóng đêm nuốt chửng. Tôi đi "đánh" ong bầu vẽ...

Quyết "đánh" một tổ cho ông xã !

Sở dĩ đồ nghề đi bắt ong phải chuẩn bị cẩn thận như vậy vì ong bầu vẽ có nọc cực độc. Chuyện ong bầu vỡ tổ đốt chết trâu bò không phải hiếm. Ong bầu chích vào đầu có thể nhanh chóng gây trụy tim, không cấp cứu nhanh thì khó qua khỏi. Một vết chích vào người cũng gây thối thịt, thành sẹo suốt đời.

Ông Nhuận rọi đèn pin chỉ cho tôi bốn, năm vết sẹo trên cánh tay - chứng tích còn lại từ những lần đi bắt ong bầu vẽ từ mấy chục năm trước, khi ông còn là thằng trẻ con hay lọ mọ với ong ve, kể: "Quê tôi có kinh nghiệm rằng ong bầu làm tổ dưới thấp thì nước cao, làm tổ trên cao thì nước thấp. Y như rằng, năm nào thấy nó làm tổ ở bờ ở bụi là nước lũ lớn. Năm nào nó làm tổ tít trên cành cao thì hạn to. Có truyền thuyết vì ong bầu là loài ác nên Ngọc Hoàng mới truyền tin "dự báo thời tiết" sai cho nó để dùng thiên tai diệt bớt đi!".

Có lẽ Ngọc Hoàng đã dùng sai phương pháp! Ở đất Xuân Hòa này, mặc dù rừng không còn nhiều, nhưng ong bầu vẽ thì vẫn làm tổ vô khối trên đồi, trong vườn, ở các bờ bụi. Từ các vùng đồi núi bán sơn địa như Xuân Hòa (Vĩnh Phúc), Thạch Thất (Hà Tây)..., ong bầu vẽ vẫn nườm nượp đổ về Hà Nội với cái giá không hề rẻ: 70 - 100.000đ/kg cả tổ (tổ lớn có thể đến 6 - 7 kg). Dân sành điệu rỉ tai nhau: Rượu ngâm ong bầu vẽ tăng cường sức đề kháng của cơ thể, trị khớp, cường dương bổ thận "ông uống bà khen"! Thực hư chưa rõ, tôi quyết theo chân ông Nhuận "đánh" một tổ về cho... ông xã.

Vào trận...

Xuân Hòa nhiều ong là thế, giá bán lại khá cao, vậy mà không phải ai cũng có gan "đánh" ong. Đơn giản vì nọc ong bầu cực độc, sơ sểnh một tí là nó đốt cho chạy không kịp. Ong bầu ăn cả nhụy hoa, côn trùng nhỏ như nhện, sâu bọ, chuồn chuồn. Ong bầu có 3 loại: bầu vẽ, bầu giời và bầu đất. Bầu vẽ và bầu giời thường làm tổ ở đầu cành, nơi có lá lòa xòa, có khi ở cả cây bụi sát mặt đất. Bầu đất thì thường lợi dụng hang mối, chuột, cáo, cầy đã bỏ hoang để làm tổ. Kích thước tổ của chúng khi lớn nhất có thể bằng cái thúng, cái mâm, dày tới 6 - 7 tầng! Người đi làm rừng hay đi cuốc đất, không cẩn thận là động tổ, ong túa ra tấn công ngay. Đám trẻ chăn trâu, kiếm củi ngày ngày len lỏi lên đồi, vào rừng, phát hiện thấy tổ nào là về báo lại cho những người có "thâm niên" bắt ong. Người này lại một phen lên tận nơi xem tổ to nhỏ ra sao, thế tổ, cửa tổ thế nào để một buổi chiều tối nữa mới quay lại "đánh".

Thời điểm lý tưởng nhất để dân đi "đánh" ong khởi hành là vào buổi tối, mùa hè thì sau 7 giờ, mùa đông thì sau 6 giờ. Đó là lúc sau một ngày làm việc, ong về tổ hết nên lượng ong thu được sẽ là cao nhất và người bắt không bị ong trên đường "đi làm về" tấn công. Lý do nữa là lúc đó ong đã mệt mỏi và ngủ, sức chống cự giảm đi rất nhiều.

Cách bắt ong cũng phải tùy vào thế tổ. Nếu ong làm tổ trên cành quá cao hoặc vách đá cheo leo, người bắt chỉ có cách dùng bùi nhùi đốt lửa, buộc vào que dài và dí vào cửa tổ. Ong thấy lửa, xông ra, cháy cánh và rơi xuống đất. Làm cách này chỉ thu được nhộng, không bắt được "quân". Với ong bầu đất làm tổ trong hang thì phải áp dụng cách hun khói. Ong say khói, lử đử, mất hết sức tấn công, đào nguyên cả tổ đem về.

Tổ ong tối nay chúng tôi định đánh ở "thế thấp". Chiều ông Nhuận đã đi quan sát trước, tổ chỉ vắt vẻo trên cành vải cao quá đầu người. Với thế tổ thấp, chỉ việc bịt miệng tổ lại, dùng kéo cắt các cành lòa xòa xung quanh, bọc tổ ong vào túi ni-lông dày, cắt nốt cành chính là xong. Ông cho tôi xem dụng cụ để bịt cửa tổ: một nhúm lá kháo nhớt đã được giã kỹ. Lá này rất dính, trét vào cửa là ong không thể phá ra được. Nếu không tìm ra lá kháo nhớt, có thể dùng nhựa mít và giấy bản. Nhựa mít không phải là thứ nhựa sống lấy trực tiếp từ cây mít, mà phải quấn vào que, hơ qua lửa thì mới đảm bảo độ dính để ong có phá cũng không ra. "Thường thì tổ có một cửa, nhưng trường hợp hy hữu có tới hai cửa, lúc trước đi làm công tác "trinh thám" không tốt, đến chiều tối đi đánh tổ lại chỉ bịt mỗi một cửa, ong ùa ra tấn công. Có khi giấy dán cửa không đủ dai, ong phá tổ túa ra. Những lúc ấy thì chỉ có nước vắt chân lên cổ mà chạy may ra sống sót!". Ông Nhuận tỉnh bơ kể về những tai nạn nghề nghiệp khiến tôi rùng mình, nhìn quanh quất khu đồi tối sẫm chằng chịt cây và rỉ rả tiếng côn trùng xem đường nào thoát thân nhanh nhất.

Trong bóng tối, ông Nhuận quen đường, tìm ngay tới gốc cây đã nhắm sẵn. Chúng tôi nhanh chóng mặc đồ bảo vệ từ đầu tới chân. Buổi tối mùa hè mà khoác mấy tầng áo mưa, mũ bảo hiểm, găng tay, ủng chân, lưới che mặt quả là cực hình. Ông Nhuận giục: "Giữ cái ghế cho tôi. Rọi đèn pin vào tổ!". Ông kiễng chân với tay bịt nắm lá kháo nhớt vào cửa tổ. Tôi lia đèn theo chiếc kéo sắt trong tay ông thoăn thoắt cắt những cành lòa xòa vướng xung quanh. Ông Nhuận chụp nhanh chiếc túi ni-lông dày vào mấy con ong cảnh vệ đang nhao nhao bên ngoài rồi trùm gọn cả cái tổ tròn ung ủng như giỏ ấm bình trà. Xong, cắt cành chính - nơi tổ ong dính vào. Tất cả chưa đầy 15 phút!

Tôi ngỏ ý muốn nhờ ông Nhuận bắt luôn ong cho vào bình rượu, vì cứ mang cả tổ về Hà Nội tôi cũng chẳng biết làm thế nào với những con ong cực độc này. Đèn đóm trong nhà lập tức được tắt hết đi, chỉ để lại chiếc đèn pin rọi sáng gay gắt vào một bình rượu trong suốt. Tổ ong lúc này đang trong túi ni-lông được trùm thêm một túi vải sẫm màu. Một lỗ nhỏ được cắt ra ở góc chiếc túi chứa tổ ong, miệng lỗ buộc vào với miệng bình. Những con ong hăng máu, thấy ánh sáng lao vút ngay vào bình. Gặp rượu, nó gồng hết sức để chịu đựng và tiết ra nọc độc, vài phút sau là chết.

Thắng trận

Cậu bé tên Tư rỉ tai tôi: "Chị muốn bắt nữa không, em biết trên núi còn vài tổ nữa, nhưng em không dám bắt đâu, nó đốt chết. Để em bảo anh Bình!". Anh Bình, một người chuyên bắt ong bầu ở Xuân Hòa có lẽ là người "có nghề" nhất ở đây. Bọn trẻ phát hiện thấy tổ ong ở đâu thường về mách lại anh, đổi lại, anh cho chúng năm mười nghìn. Tổ to tổ nhỏ anh đánh về nhà, treo lên, ong lại phá tổ và "định cư" yên ổn tại nơi ở mới. Nhà hết chỗ, anh đem gửi người quen, chỗ năm tổ, chỗ bảy tổ. Gặp khách thì bán, không thì anh em ngâm rượu uống lai rai. Anh kể năm ngoái thu hoạch cả trăm tổ, tổ nhỏ cũng 2, 3 cân; tổ lớn tới 6, 7 cân. Tôi nhẩm tính trong đầu: Nghề này cũng chẳng mất nhiều thời gian, với giá thị trường, thu hoạch từ ong không phải nhỏ!

Đưa bình rượu ong cho tôi, ông Nhuận dặn: "Đem về ngâm một hai tháng hãy uống là tốt nhất. Chỗ nhộng này cô xào, rang hay ăn sống cũng được. Nhiều đạm, béo phải biết. Bây giờ, trước rằm tháng 7 âm lịch thu hoạch thì tổ còn vừa vừa, được nhiều nhộng. Để đến tầm tháng 9 âm, nhộng nở hết thành con, tổ lớn lắm. Như tổ này đến tháng 9 là phải sáu bảy trăm nghìn!".

9 giờ tối đó, tôi từ Xuân Hòa vượt hơn trăm cây số bằng xe máy về Hà Nội với bình rượu và tổ ong bầu vẽ "hạng vừa vừa" giá 200 nghìn. Một hai tháng nữa phải để ông xã thử cho biết cái đúng sai của "miệng lưỡi thế gian" !

Phương Nguyên