‘Quốc hội cần bảo vệ quan điểm tăng quyền cho luật sư’

Chủ tịch Phạm Hưng: "Thay đổi trình tự xét hỏi để việc xét xử chính xác hơn".

Chủ tịch Hội Luật gia Việt Nam Phạm Hưng, người từng 15 năm giữ cương vị chánh án TAND Tối cao, đã nhấn mạnh như vậy với TS chiều qua, sau khi Quốc hội kết thúc thảo luận về Bộ luật Tố tụng hình sự. Ông là thành viên ban soạn thảo đạo luật quan trọng này.

- Trong hai ngày rưỡi nay, hàng chục đại biểu đã có ý kiến về sửa đổi Bộ luật Tố tụng hình sự, với nhiều suy nghĩ khác nhau, thậm chí không chấp nhận nhiều điểm mới trong dự thảo. Ông nghĩ sao?

- Còn nhiều ý kiến khác nhau, nhưng không phải là lớn lắm. Chủ yếu là nêu ra biện pháp thực hiện, chứ không phản đối. Tôi chưa thấy có ý kiến nào bác bỏ các điều khoản của dự thảo Bộ luật Tố tụng hình sự.

Ý kiến của các đại biểu xuất phát từ thực tế, rất quý giá, giúp ban soạn thảo cân nhắc, điều chỉnh dự thảo tốt hơn. Như vấn đề tăng thẩm quyền cho tòa án huyện, hầu hết các đại biểu đều đồng tình về nguyên tắc với chủ trương này. Họ chỉ kiến nghị cụ thể hơn về lộ trình thực hiện, những vấn đề cần giải quyết - là thông tin cần thiết cho quá trình chỉ đạo triển khai sau này. Vấn đề khác như tranh tụng, vai trò của luật sư, giới hạn xét xử sơ thẩm, giám đốc thẩm, hiểu nguyên tắc xét xử hai cấp thế nào... cũng được tranh luận sôi nổi. Quốc hội sáng tỏ hơn về nội dung đạo luật để có thể quyết định.

- Tại sao nhiều đại biểu ngành công an lại lo ngại với việc tăng quyền cho luật sư tham gia từ đầu vụ án?

- Họ lo là luật sư tham gia từ đầu thì ảnh hưởng tới việc điều tra, khó thực hiện nhiệm vụ phòng chống tội phạm. Theo tôi ảnh hưởng là có, nhưng không phải là bế tắc. Tới đây cơ quan điều tra phải cố gắng để có biện pháp nghiệp vụ xác minh tội phạm tốt hơn, đúng hơn. Mà lo ngại như vậy là hơi quá, bởi đội ngũ luật sư của ta còn non trẻ, còn lâu mới có thể tham gia từ đầu với 100% vụ án. Hơn nữa đây mới là quyền của bị can, bị cáo, để thực hiện phải có khả năng tài chính. Một vụ án công an điều tra mấy năm, luật sư có theo được không.

Tôi nghĩ cho phép luật sư tham gia từ khi khởi tố bị can, hoặc khi có bắt người là tiến bộ. Quốc hội cần đấu tranh để bảo vệ quan điểm mới này để hoạt động điều tra, truy tố, xét xử tới đây dân chủ hơn, bớt oan sai. Các cơ quan tiến hành tố tụng phải hướng dẫn cụ thể để thực hiện quan điểm đó. Mặt khác, Bộ Tư pháp là cơ quan quản lý nhà nước về hoạt động luật sư cũng phải bổ sung các quy định về ngành nghề đặc biệt này, để luật sư không thể cản trở hoặc gây khó khăn cho công tác điều tra, xét xử. Nguyên tắc là luật sư tham gia để tránh oan sai, bảo vệ công lý.

- Về trình tự xét hỏi tại tòa, nhiều đại biểu công tác trong cơ quan pháp luật cho rằng để thẩm phán xét hỏi chính như hiện tại vẫn phù hợp. Ý kiến của ông thế nào?

- Để đảm bảo việc xét xử tại tòa chính xác, theo tôi cần đổi mới như dự luật: HĐXX giữ vai trò điều hành phiên tòa, còn người xét hỏi chính phải là công tố. Bởi công tố tham gia từ đầu vụ án, biết mọi ngóc ngách vấn đề. Tại tòa thực hành buộc tội thì công tố phải hỏi bị cáo và những người có liên quan để làm bật ra các căn cứ buộc tội. Còn thẩm phán chỉ tiếp cận vụ việc qua hồ sơ, thường chỉ từ khi VKS gửi cáo trạng. Hội thẩm cũng vậy, nhiều người chưa đọc tài liệu đã ngồi ghế xét xử. Họ hỏi chính thì sẽ có những câu không hay lắm. Hầu hết các nước trên thế giới, nhất là những nơi có nền tư pháp lâu đời đều tổ chức phiên tòa theo cách này: công tố hỏi chính, tranh luận với luật sư.

- Ý kiến của các đại biểu cho thấy họ rất cầu toàn: vừa muốn không để lọt tội phạm, vừa không làm oan người vô tội. Tại sao ta không áp dụng nguyên tắc suy đoán vô tội?

- Hiến pháp cho đến các luật của ta không nêu khái niệm suy đoán vô tội. Đây là vấn đề lý thuyết rất mới và khó, chỉ phổ biến ở những nước có nền tư pháp phát triển. Thay vào đó, pháp luật hình sự quy định cụ thể: kết luận một người có tội là trách nhiệm của cơ quan điều tra, truy tố, xét xử, với đầy đủ chứng cứ, kể cả tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ. Bị can, bị cáo không có nghĩa vụ chứng minh mình không có tội.

- Có ý kiến rằng cần có cơ chế xem xét lại bản án đã được quyết định ở cấp cao nhất là Hội đồng thẩm phán TAND Tối cao (HĐTP) để tránh oan sai. Ông nghĩ sao?

- Hiến pháp và Luật Tổ chức tòa án nhân dân nói rõ HĐTP TAND Tối cao là cơ quan xét xử cao nhất. Như vậy không thể bổ sung thêm cơ chế nào đó để xem xét lại bản án của cấp này. Việc cần làm bây giờ là tạo cơ chế phù hợp để nâng cao trách nhiệm của HĐTP, để phán quyết đưa ra là chính xác gần như tuyệt đối. Chỉ vậy mới nâng cao niềm tin của người dân vào công lý, vào phán xử của cơ quan nhà nước.

Hiện nay, HĐTP TAND Tối cao gồm 17 thành viên, đều do Ủy ban Thường vụ Quốc hội phê chuẩn, hoạt động theo nguyên tắc tập thể. Tuy nhiên chưa có quy chế hoạt động cụ thể của cơ quan này. Ban soạn thảo đã tính đến việc Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành quy chế đặc biệt, theo hướng với những vụ án còn ý kiến khác nhau thì chưa biểu quyết. Mọi người phải trực tiếp nghiên cứu hồ sơ, trực tiếp tranh luận, bỏ phiếu có ghi tên để xác định rõ trách nhiệm. Như vậy phán quyết sẽ rất chính xác.

Tôi làm chánh án tối cao 3 nhiệm kỳ, thấy phán quyết của HĐTP sai lầm rất ít. Cho đến giờ chỉ có vụ án Huỳnh Văn Nam ở Đồng Nai là còn ý kiến khác nhau rằng có oan sai. Nhưng giữa các cơ quan tố tụng vẫn chưa ngã ngũ. Một số vụ khác cũng có vấn đề song do Ủy ban Thẩm phán là cấp thấp hơn phán xét. Mà bây giờ cơ quan này đã bỏ rồi.

Nghĩa Nhân